Türkçede ve Yunancada Zorba Kelimesinin Anlamı Aynı mı?
1964 yapımı "zorba the greek" filminin adındaki zorba sözcüğü bizdeki zorba sözcüğü ile aynı sözcük ama anlam iyileşmesi söz konusu.
kökeni
farsça zorbaz “güç gösterisi yapan, pehlivan” sözcüğünden alıntı olabilir; ancak bu kesin değildir. (nişanyan)
zorbanın farsçadaki anlamı güçlü.
bizdeki anlamı baskıcı, despot, müstebit, zor kullanan. görüldüğü gibi bize geçerken anlam kötüleşmesi yaşanmış. zamanla bu "güç" kavramı, gücünü kötüye kullanan, başkalarına baskı yapan ve hakkı olmadığı halde zor kullanan kişiler için kullanılmaya başlanmıştır. türkçedeki güncel anlamı da budur: hükmü altında olanlara güç kullanarak baskı yapan kişi.
yunancadaki anlamı ise "hayat dolu, kuralsız, özgür ruhlu (edebi bağlamda)." kazancakis’in romanındaki "zorba" ismi, bu kaba kuvvet anlamından sıyrılıp başka bir anlama evrilir: buradaki "zorba", başkalarına zulmeden biri değil; hayatın zorluklarına karşı kendi içsel gücüyle (zôr) karşı koyan, kural tanımayan, doğuştan gelen bir bilgeliğe sahip olan kişidir.
yunancada bu tip karakterler için bazen "hayatın sillesini yemiş ama ayakta kalmış" anlamında bir niteleme olarak kullanılır.
yunancaya osmanlı döneminde geçen bu kelime (zorbas), zamanla karakterize bir anlama bürünmüştür
yunancada "zorba" dendiğinde akla sadece baskıcı biri gelmez; daha çok şu özellikler gelir:
toplum dışı ve özgür, kanunlara veya toplumsal kurallara pek aldırış etmeyen, kendi bildiğini okuyan kişi.
fiziksel gücü yerinde olan ama bu gücü haksızlık yapmak için değil, yaşamını sürdürmek ve özgürlüğünü korumak için kullanan "delikanlı" bir tip.
acı çekmiş ama yıkılmamış, hayata karşı sert duran "efeler" gibi bir duruş.
nikos kazancakis, zorba romanını yazarken kelimenin bu "özgür ruhlu, kuralsız ve güçlü" yanını almış ve onu evrensel bir kahramana dönüştürmüştür. romandaki aleksi zorba karakteri; kimseye zulmetmez, aksine her anı coşkuyla yaşayan, paraya pula değer vermeyen, sadece "yaşama gücü" (zôr) ile hareket eden biridir.
yani bir anlamda biz kelimenin "zorbalık" (baskı) kısmına odaklanmışken, yunan kültürü kelimenin içindeki o saf "yaşama gücü" ve "baş eğmezlik" kısmını alıp yüceltmiştir. bu durum, aynı sözcükün farklı coğrafyalarda nasıl farklı ruhlara bürünebileceğine dair harika bir örnektir.
dilimizde "zor", "zoraki", "zorlamak" gibi birçok sözcük de aynı farsça kökten türemiştir. ilginç bir olasılık olarak; bu kelime balkan dillerine (sırpça, bulgarca, yunanca) osmanlı döneminde girmiş ve her kültürde kendi karakterini bulmuştur. sadece bizde olumsuz anlama sahip.
filmdeki zorba karakterinin bu kadar sevilmesinin nedeni, kelimenin "baskıcı" anlamından ziyade, o saf ve durdurulamaz "yaşama gücünü" temsil etmesidir.
bu filmin müziği olan "sirtaki" (mikis theodorakis bestesi), tüm dünyada yunan kültürünün simgesi haline gelmiştir. zorba'nın hayata bakışı, bir insanın her türlü zorluğa karşı nasıl dik durabileceğine dair güçlü bir olasılık sunar.
“sirtaki” sözcüğü, yunanca “syrtos” (??????) kökünden gelir.
syrtos“sürükleyerek, ayakları yere yakın kaydırarak yapılan dans”
-aki ekiyunancada küçültme eki
yani “sirtaki”“küçük/uyarlanmış syrtos” gibi bir anlam taşır.
sirtaki sanıldığı gibi antik bir halk dansı değildir. oldukça yeni ve yapay bir danstır: 1964 yılında, zorba the greek filmi için oluşturulmuştur. filmin başrol oyuncusu: anthony quinn müziği besteleyen: mikis theodorakis
rivayete göre anthony quinn’in ayağı sakat olduğu için hızlı geleneksel dansları yapamıyor. bunun üzerine yavaş başlayıp giderek hızlanan daha kontrollü ama etkileyici bir dans kurgulanıyor.
bu yeni koreografi zamanla “sirtaki” adıyla anılmaya başlıyor. sirtaki aslında bir karışımdır:
syrtos: yavaş, akıcı bölüm
hasapiko (kasap havası): hızlı ve ritmik bölüm.