Astronomi Tarihinde İlk Kez Firari Olarak Görüntülenen Fenomen: Süper Kütleli Kara Delik

evrenin çok bilinmeyenli fenomeni süper kütleli kara delikler, astronomi tarihinde ilk kez firari/kaçak olarak gözlemlenmiş.

süper kütleli kara deliklerin bu davranışı ilk kez yakalansa da, teorik düzeyde daha önce ispatlanmıştı. yani jwst tarafından yapılan bu gözlem bilim insanlarının hesaplarını doğruluyor.

bahsi geçen kara delik, güneş’ten ~ 10 milyon kat daha büyük süper kütleli bir yapı. saniyede ~1000 km gibi inanılmaz bir hıza sahip olan ve bu hızla galaksisinden uzaklaşan, arkasında 200.000 ışık yılı uzunluğunda bir gaz kuyruğu ve yıldız oluşumu izi bırakan bu kara delik, “kozmik baykuş” adı verilen galaksilerden kaçarken gözlemlenmiş.

peki, bu keşif bize ne anlatıyor?

bu keşif ilk kez doğrulanan bir olguyu temsil ediyor; süper kütleli bir kara deliğin galaksi merkezinden tamamen fırlatılmasının yani gravitasyonel geri tepmenin mümkün olduğunu, galaksi birleşmeleri/çarpışmaları sırasında iki süper kütleli kara deliğin birleşip tek bir kara delik oluşturduğunu, oluşan devasa enerjiye ait dalgaların eşit olmayan şekilde yayılabileceğini, ortaya çıkan tekil kara deliğe “geri tepme” yaparak galaksinin yerçekimsel etkisinden kurtarabileceğini ve evrende başıboş, hiçbir yere ait olmadan adeta serseri bir mayın gibi, bir avare gibi dolaşabileceğini doğrudan ispatlamış olduk. yine bu keşifle, kara deliklerin sadece “yutucu” bir ortam olmadığını, dinamik bir biçimde galaksilerarası harekete geçebileceğini, arkasındaki gaz ortamı ile evrende yıldız oluşumunu tetikleyebileceğini, yani kısaca, kozmosa şekil verebileceğini, kozmosun yaratım sürecindeki farklı rollerini gözlemledik.

peki, bu "firari kara delik" nasıl oluştu? varsayımlar ne?

çok yüksek ihtimalle süreç şöyle işledi; iki galaksi birleşmeye başladı. “cosmic owl” diye adlandırılan bu yapı aslında birbirine yaklaşan, merkezlerinde süper kütleli kara delikler olan iki büyük galaksiydi. bu iki galaksi birleşirken, merkezlerindeki kara delikler de birbirine yaklaştı ve bir süre ikili bir kara delik sistemi oluşturdular. ve sıra birleşmeye geldiğinde ortaya çıkan gravitasyonel dalgalar asimetrik (eşit olmayan) şekilde yayıldı. bu asimetri yeni oluşan tekil kara deliğe çok güçlü bir “geri tepme” verdi. oluşan geri tepme hızı, birleşen galaksilerden kaçış hızından büyük olduğu için kara delik merkezden koptu ve başıboş şekilde evrendeki yolculuğuna başladı.

buradan kara deliklerin kozmostaki davranışlarına dair yeni ne öğreniyoruz? bunu da cevaplayayım;

kara delikler galaksi merkezlerinde sabit kalmayabilir. bazı çok güçlü birleşmeler sonrası galaksiden tamamen fırlayabilirler. astronomi meraklılarının bildiği gibi çoğu büyük (devasa demek daha doğru) galaksinin merkezinde süper kütleli bir kara delik vardır ve bu gözlemle galaksilerin kara deliklerle birlikte evrimleştiği, geliştiği bilgisine bir istisna eklendi.

peki bu kara deliğe ileride ne olacak?

çok büyük olasılıkla galaksilerarası uzayda dolaşmaya devam edecek, dolaştıkça çevresindeki gazı yavaş yavaş kaybedecek ve milyarlarca yıl sonra neredeyse "sessiz moda" geçerek, saptanması çok zor bir hale bürünecek yani kozmik bir "fosil" olacak. çok düşük olasılıkla da bir galaksiyle zayıf bir etkileşime girip, geçici olarak bağlanacak.

her ne olursa olsun şunu net bir şekilde söyleyebiliriz; uzaklığı ve hedef gözetmemesi nedeniyle bu kaçak kara deliğin samanyolu galaksisi için tehlike yaratma ihtimali sıfır. ama galaksimiz milyarlarca yıl sonra andromeda galaksisi ile çarpıştığında, tıpkı bu kara delik gibi bir firari evrene salınabilir.

bu yeni bilgilere dayanarak, evren ile ilgili bildiklerimizi sürekli güncelleyen, farklı perspektiflere sahip olmamızı sağlayan james webb uzay teleskobu'nun 2025'in en kayda değer gözlemlerinden birini yaptığını rahatlıkla söyleyebiliriz.

güncelleme: yazdıklarımı tekrar okurken sanki bu olay yeni olmuş gibi bir durumun algılanabileceğini farkettim, düzeltmek/eklemek isterim. kozmik baykuş galaksilerinden gelen görüntü milyarlarca yıl öncesine ait. ancak jwst'nin özel kızılötesi kameraları ile tespit edilebilen çok nadir bir olay. yani firari kara deliğimizin galaksilerarası yolculuğu devam ediyor da olabilir, çoktan bir fosil haline gelmiş de olabilir. bu açıdan bakılırsa samanyolu ya da bir diğer galaksi için tehlike yaratması her halükarda imkansız. gerçi evrenin bilinmeyenleri söz konusu olduğunda imkansız kelimesini kullanmamakta fayda var, o da ayrı mesele :)