İran Bayrağının Anlamı Nedir?
merhaba bayrak severler, 2026 yılının sheldon cooper'ın iftihar ile sunduğu ilk "fun with flags" bölümüne hoş geldiniz
bugün "yok renkler umutmuş, yok kırmızı şehit kanı ya da cesaretmiş" gibi ezbere atıfta bulunulan o ilkokul pano açıklamalarını bir kenara bırakarak, gündemden bir bayrak ile devam ediyoruz. çünkü karşımızda, sembolizmi gerçekten bilinçli biçimde tasarlanmış bir bayrak var: iran bayrağı. ve evet, bu bayrak tabii ki tesadüfen böyle olmuş değil. tam tersine, fazlasıyla kasıtlı.
haydi öncelikle, iran islam cumhuriyeti'nin 1980 yılında resmi olarak kabul ettiği günümüz bayrağının önce en bariz ve inkar edilemez kısımdan başlayalım. elbette sonra da geçmişe doğru küçük bir yolculuk yaparız.
bayrağın ortasında yer alan kırmızı sembol, stilize edilmiş "allah" kelimesi dır, bir ambigram olarak yer alır.
ama hayır, bu sadece kaligrafik bir yazı da değil. tasarım şu unsurları aynı anda barındırır:
elif: tevhidi, yani tanrı’nın birliğini temsil ederken
dört hilal: islam’ı simgeler ve islam cumhuriyeti söylemini destekler. öte yandan bu genel form lale’ye benzer, iran kültüründe hem şehitliği temsil eden hem de tanrıyı simgeleyen bir motif olarak gelir:
yeşil ve kırmızı şeritlerin iç kenarlarında, kufi tarzda "allahu ekber" yazısı bulunur. üstte ve altta 11'er kez olmak üzere toplamda 22 kez tekrar edilir.
peki neden 22?
22 kez tekrar eden bir ifade görüyorsanız, bunun estetik değil bilinçli tekrar olduğunu anlamak için sosyal bilimci olmanıza gerek yok. iran islam devrimi, iran takvimine göre 22 bahman tarihinde gerçekleşmiştir. bayrağın kenarına slogan yazmak, sloganı tarihsel bir zaman damgasına sabitlemek ve nihayetinde devrimi kutsallaştırmak amaçlı. bir sembolün hem tipografi, hem teoloji, hem de politik manifesto olması durumu da diyebiliriz.
bu bayrak renove edilirken artık antik iran’a gönderme yapmaz, pers imparatorluğu romantizmiyle uğraşmaz, aslan-güneş gibi eski monarşik sembolleri ve ihtiva ettiği zerdüştlük gibi diğer dini kavramları bilerek dışarıda bırakır. çünkü mesaj nettir; bu devlet, geçmişin değil; devrimi milat kabul eder. yani tahmin edersiniz ki eğer bir rejim eski sembolleri siliyorsa, bu tarihi unutmak değil; hangi tarihi istemediğini açıkça söylemek olabilir ancak.
evet, bir zamanlar iran bayrağında aslan ve güneş vardı, monarşiyle birlikte o da gitti
bir aslan, arkasında bir güneş. güç, krallık, kozmik düzen, astroloji, mitoloji... kısacası fazlasıyla dünyeviydi. ve işte tam da bu yüzden gitti. pers monarşisi’nin, şahlık sistemini, iran’ın devrim öncesi ve yarı-seküler tarihini temsil ediyordu. bayrak gibi güçlü bir sembol eğer gücü "tanrı’dan değil, tarihten alıyorum" diye iddia ediyorsa teokratik bir rejim için kabul edilmesi beklenemez.
zira, bu bayrak hem iran'daki kaçar hanedanlığı (1789-1925) hem de halefi pehlevi hanedanlığı (1925-1979) dönemlerinde kullanılmıştı. bununla birlikte, hem kaçar hem de pehlevi hanedanlıklarının aslan ve güneş etrafında kendi bayraklarını benzersiz bir şekilde temsil eden kendi armaları vardı. ancak, aynı aslan ve güneş sembolü, safevi hanedanlığı'na kadar da uzanan 500 yıl boyunca kullanılmıştı.
elde tutulan kılıç, şiiliğin ilk imamı, imam ali'nin kılıcının adı olan zülfikarı temsil eder. bu, 1501'den beri safevi hanedanlığı ile başlayan ve iran'ın resmi devlet dini olan şii islam geleneğinin ve inancının genel bir sembolüdür. kılıç, imam ali'nin varlığıyla birlikte monarşiyi temsil eder.
iran'ın sembolleri olan aslan ve güneş, baharı ve doğumu, yani "yeni gün" anlamına gelen "nevruz" u temsil eden iki önemli eski iran sembolüdür. bu da mart ekinoksuyla başlayan iran yeni yılı'dır.
ancak modern aslan ve güneş sembolü ve figürü, safevi hanedanlığı (1501-1736) bayrağından gelmektedir:
birçok batıda yaşayan iranlı, islam cumhuriyeti'nden hoşlanmamakta ve bu nedenle bu rejime duydukları hoşnutsuzluğu göstermek için eski devrim öncesi bayrağı kullanmakta:
ama öte yandan bu devrim öncesi bayrak da iran'da özellikle yasaklı, bu yüzden orada göremezsiniz.
bir zamanlar iran bayrağına bakınca aslan ve güneş görürdünüz. monarşik ikonografiyi simgeleyen bu bayrak islam devrimi bir temizlik operasyonuna uğradı. yeni bayrakta sadece ideoloji ve dini semboller yer aldı. düşünün, bir sabah uyanıp, bu ikonografi fazla monarşik denilerek değiştirildi. haliyle devrimden kaçan iranlılar da haliyle bu eski bayrağı sahiplendiler.
şimdi biraz da protesto kültürüne bakalım. iran bayrağının ters asılması neden önemli?
bayrağın ters asılması, teknik olarak bu bahsettiğim politik mesajı veriyor: devletin yönetişim biçimiyle ilgili ciddi bir itirazımız var.
halk, iran'da yasaklı olan devrim öncesi bayrağı devrim karşıtı bile olsa kullanamıyor ve onun yeşene de bayrağı ters asarak devlete karşı görsel bir öfkeyi yine bayrak üzerinden gösteriyor.
işin ironik kısmı devletin sembolü haline gelmiş bir bayrak, protestoda ters çevrilerek devletin kendisini eleştirir hale gelir. bayrak bir tür politik termodinamik gibi çalışıyor ve öfke şeklindeki enerji bayrağın yönüne yöneliyor ve sistemin stabilitesi bozuluyor. matematiksel olarak bakınca çok basit gibi, ama politik olarak... çok karmaşık.
işin ironik kısımlarından biri şu kanımca: aslan tek başına bir problem değildi, güneş de tek başına değildi. ama birlikteyken sıkıntılı görüldü.
bir parça kumaş bazen fizik kanunlarından daha güçlü olabilir. kimi zaman devrimi başlatır, kimi zaman devlete karşı bir görsel isyan yaratır ve kimse ona "bilimsel olarak yanlış" bile diyemez. işte bayraklar böyle şeyler de yapabiliyor, sevgili bayrak severler.
ekleme: bu arada renkler üzerinden bayrak romantizmi yapmayacağım dedim ama hiç bahsetmeden de geçmiş oldum.
pan-iran renkleri olarak geçen bu üç bantlı renk türevi, iran tarihi, kültür ve dilsel mirasına dair bir ortaklık işaret. yani bu sebeple de sadece iran değil, tacikler, kürtler, talysh ve diğer irani halklar bu renk paletini bayraklarında kullanmışlardır.