Yılan Balıklarının Bu Zamana Kadar Kimsenin Göremediği Gizemli Üreme Hayatı
sigmund freud bir ay boyunca 400 yılanbalığını kesip testislerini aradı. hiçbir şey bulamadı. aradan yaklaşık 150 yıl geçmesine rağmen bilim insanları hâlâ yılanbalıklarının tam olarak nasıl ürediğini bilmiyor.
bu gizem aslında çok daha eski. mö 350 yılında aristoteles, kimsenin yılanbalıklarının üreme organlarını bulamaması nedeniyle onların çamurun içinden kendiliğinden oluştuğunu düşündü. bu teori yaklaşık 2.000 yıl boyunca kabul gördü. freud'un 1876'daki başarısızlığı ise bu bilinmezliği yarım yüzyıl daha uzattı.
sonunda danimarkalı biyolog johannes schmidt bu sırrın bir kısmını çözmeyi başardı. 1904 ile 1921 yılları arasında — i. dünya savaşı nedeniyle verilen ara dışında — atlantik boyunca ağlar çekip yavru yılanbalıkları topladı ve ölçtü. batıya doğru ilerledikçe yavruların giderek küçüldüğünü fark etti. izlerini sürmeye devam etti ve sonunda okyanusun ortasında, sargasso denizi denen yavaşça dönen dev bir yosun bölgesine ulaştı. burada o kadar küçük yavrular buldu ki, onların tam da bu bölgede doğmuş olması gerekiyordu. bulgularını 1922'de yayımladı.
sonraki 100 yıl boyunca bilim insanlarının elindeki tek ipucu buydu. 1862 ile 2007 arasında gemiler sargasso denizi'nde 2.375 kez arama yaptı ve 32 binden fazla yavru yılanbalığı topladı. ama tek bir yumurta bile bulunamadı; hiçbir yetişkin yılanbalığı da burada görülmedi.
bu gizemin çözülememesinin nedeni, yılanbalığının inanılmaz yaşam döngüsüydü. sargasso'da doğan bir yavru, üç yıla kadar saydam ve yaprak şeklinde bir canlı olarak okyanusta sürükleniyor. avrupa kıyılarına ulaştığında “cam yılanbalığına”, ardından “sarı yılanbalığına” dönüşüyor ve nehirlerde 6 ila 20 yıl yaşıyor. hayatının sonuna doğru son bir dönüşüm geçirerek “gümüş yılanbalığı” oluyor: midesi eriyor, gözleri 10 kata kadar büyüyor, derisi derin denizlere uyumlu gümüş renk alıyor ve ancak bu aşamada üreme organları gelişmeye başlıyor. sonrasında yaklaşık 5.000 ila 10.000 kilometrelik yolculukla tekrar sargasso denizi'ne dönüyor. yol boyunca hiçbir şey yemiyor. oraya ulaştığında çiftleşiyor ve ölüyor. yani üreyebildiği anda aslında açlıktan ölmek üzere, okyanusun derinliklerinde son yolculuğunu yapan bir canlı hâline geliyor. bu yüzden hiçbir balıkçı onu nehirde üreme hâlindeyken yakalayamıyor.
2022'de önemli bir gelişme yaşandı. azor adaları civarında 26 dişi yılanbalığına uydu vericileri takıldı. bunlardan beşi sargasso denizi'ne ulaşmayı başardı. bu, yetişkin avrupa yılanbalıklarının gerçekten oraya döndüğüne dair elde edilen ilk doğrudan kanıttı. ama bir asırlık araştırmaya rağmen bilim insanları hâlâ ne bir yılanbalığı yumurtası ne de çiftleşen yetişkin bir yılanbalığı görebildi.
üstelik zaman daralıyor. avrupa yılanbalığı nüfusu; aşırı avlanma, parazitler, barajlar ve kirlilik nedeniyle 1980'den bu yana yaklaşık %95 oranında azaldı. tür, 2008'de kritik derecede tehlike altındaki canlılar listesine alındı. insanlık belki de 2.400 yıllık bu gizemi tam çözmeyi, yılanbalıkları tamamen yok olduktan sonra başarabilecek.
