Suça Tanık Olan Kişiler Neden Saldırganın Yüzü Yerine Silahı Hatırlar?

elizabeth loftus'un psikoloji literatürüne kazandırdığı “weapon focus effect”, suç olaylarına tanık olan kişilerin saldırganın yüzü yerine olayda kullanılan silahı hatırlamasını açıklar.

loftus, tanıkların faillerin yüzlerini hatırlamakta zorlanırken silahın türü, şekli ve hatta ayrıntıları konusunda son derece emin olduklarını fark etmiş ve bu olgunun nedenlerini deneysel olarak incelemiştir.

1987'de gerçekleştirdiği meşhur deneyde katılımcılar iki gruba ayrılır: bir grup elinde banka çeki tutan bir adamı izlerken, diğer grup elinde kanlı bir bıçak tutan bir adamı izler. sonuçlar şaşırtıcı değildir; bıçaklı adamı gören katılımcılar, adamın yüzünü teşhis etmede çek tutan gruba kıyasla belirgin biçimde daha başarısız olmuştur.

bu etkinin temel nedeni, beynin tehdit algıladığında hayatta kalma moduna geçmesidir. böyle anlarda dikkat, bilinçli bir tercihle değil, otomatik ve evrimsel mekanizmalarla yönlendirilir. beyin için kritik olan şey saldırganın yüz hatları değil, tehdidin kaynağıdır: silahın ne olduğu, nerede bulunduğu ve size yönelip yönelmediği.

tanıkların yüzünü hatırlayamamak abd hukuk sisteminde ciddi sonuçlar doğurmuştur. kendilerinden son derece emin olan tanıkların “kesin oydu” şeklindeki ifadeleri, gerçekte hatalı bellek temsillerine dayanabilir ve bu durum pek çok masum insanın mahkûm edilmesine yol açmıştır. tanığın emin olması, hatırladığının doğru olduğu anlamına gelmez.

bu etki bir bilişsel kusur değil, evrimsel bir avantajdır. atalarımız için hayatta kalmayı belirleyen şey saldırganın yüzünü tanımak değil, o an ölümcül tehdidi fark edip kaçabilmekti.