Stanley Kubrick, Çok İstemesine Rağmen 2001: A Space Odyssey'in Devamını Neden Çekemedi?
2001 a space odyssey, zaman içinde bir franchise hâline getirilmeye çalışılan bir filmdir. hikâyesi filmler, romanlar ve çizgi romanlar aracılıyla genişletilmiştir.
2001 franchise’ına dahil edilen ürünleri/yapımları/eserleri aşağıda belirteceğim. bir okuma/izleme rehberi olarak da görülebilir. ama buradaki en önemli konu stanley kubrick’in, metro goldwyn mayer’ın ve arthur c. clarke’ın bu franchise’ın oluşmasındaki rolünü özetlemek. yakın zamanda yayımlanan akademik bir makalede bu konu aydınlatılmış. ben de bu uzun mu uzun yazıyı yazarken söz konusu makaleden faydalandım.
öncelikle değinilmesi gerekiyor; 1968 yapımı 2001 a space odyssey’nin kubrick sineması açısından endüstriyel bir önemi vardır. stanley kubrick’in çektiği büyük prodüksiyonlar arasında özgün mülkiyetine sahip olduğu tek film budur. ayrıca hayattayken devam filmi çekilen tek işidir.
kubrick genellikle edebiyat eserlerini uyarlıyordu ama 1964’ten itibaren özgün bir bilim kurgu filmi yapmak için arthur c. clarke ile çalışmaya başladı. clarke senaryoya paralel olarak hikâyeyi aynı zamanda romanlaştırdı ve bu roman filmin gösteriminden kısa süre sonra piyasaya sürüldü.
clarke 1982’de 2010 odyssey two adlı bir devam kitabı yazdı ve bu kitap 1984’te 2010 the year we make contact (yön: peter hyams) filmine uyarlandı. sonrasında serinin iki kitabı daha yayınlandı: 2061 odyssey three (1987) ve 3001 the final odyssey (1997).
buradan devam projelerinin tamamen clarke’ın inisiyatifiyle ortaya çıktığı sanılabilir. ama bu pek doğru değil. yeni ortaya çıkan belgelere göre daha film gösterime girer girmez bu konuyu konuşmaya başlamışlar. clarke ile kubrick arasındaki yazışmalarda bir devam filminden bahsediliyor. dahası kubrick, evreni genişletecek bir tv dizisi için de mgm ile temas kuruyor.
hikâyeyi biraz başa saralım…
stanley kubrick 1964’te gösterime giren dr. strangelove’dan sonra insanların uzaylılarla ilk karşılaşmasını konu alacak bir film çekmek istiyor. aklında gavin blakeney imzalı shadow on the sun isimli radyo tiyatrosunu uyarlamak var. ortak tanıdıkları aracılığıyla ingiliz yazar arthur c. clarke’ı new york’a davet ediyor. ama clarke’ın başkalarının öyküsü üzerinde çalışmaya pek niyeti yok. kendisinin the sentinel isimli öyküsünden yola çıkarak özgün bir şeyler yapabileceklerini söyleyerek kubrick’i ikna ediyor.
ikili, kubrick’in önerisiyle geleneksel bir senaryo yerine bir roman taslağı üzerinde çalışmaya başlıyor. böylece sonrasında clarke’ın bu taslağı roman hâline getirmesi daha kolay olacak. ocak 1965’te yapım şirketi mgm tarafından filmin ismi journey beyond the stars olarak duyuruluyor. nisan ayında ise isim 2001 a space odyssey olarak değiştiriliyor. yapım şirketi aynı zamanda kubrick ve clarke imzalı romanın da yakın gelecekte yayımlanacağını belirtiyor.
mart 1966’da clarke roman üzerinde çalışmayı bitiriyor. anlaşmaya göre kubrick’in de metni gözden geçirip onaylaması gerekiyor. ama sürekli clarke’ı oyalıyor ve film üzerinde çalışırken romana vakit ayıramayacağını söylüyor. clarke tarafına göre ise kubrick bilinçli olarak romanın filmden önce piyasaya çıkmasını engelliyor.
bu aslında doğru. zira kubrick 1966 yılının ortalarında filmi gerçekten farklı bir noktaya çekiyor. filmdeki birçok açıklayıcı unsuru ve olay örgüsünün anlaşılmasını kolaylaştıracak sahneyi çıkarıyor, dış ses kullanımından vazgeçiyor. çok fazla konuşmanın olmadığı, uzay gerçekçiliğine yaslanan, avangart bir yöntem benimsiyor. dolayısıyla romanın filmden önce piyasaya sürülerek yapımın gizem unsuruna zarar vermesinin önüne geçmek istiyor.
nihayetinde film ilk olarak 2 nisan 1968’de 70 mm roadshow formatında gösterime sokuluyor ve önemli sayılabilecek bir gişe başarısı elde ediyor. kubrick filmin ilk gösteriminden birkaç hafta önce kitap için yayıneviyle anlaşma imzalıyor ve haziran’da da kitap yayımlanıyor. telifin %40’ı kubrick’e ait. ama muhtemelen clarke’ın gönlünü almak ve arayı düzeltmek için isim hakkından vazgeçiyor ve kitap yalnızca arthur c. clarke’ın ismiyle yayımlanıyor. tabii kitap da büyük başarı kazanıyor. filmin çekimlerindeki gizlilik, gösteriminin sürekli ertelenmesi ve filmin içindeki anlaşılmayan noktalar bir araya gelerek kitaba olan merakı artırıyor; neticesinde 1973 sonuna kadar yalnızca amerika’da iki milyon kopya satıyor.
elbette 2001 franchise’ı daha yeni başlıyor
kubrick filmin gösteriminden hemen sonra editör jerome agel ile birlikte çalışarak 1970’deki the making of kubrick's 2001 kitabını ortaya çıkarıyor. mgm’in desteğiyle yayımlanan ve ay’a ayak basışın da etkisiyle ticari bir başarı elde eden bu kitaptan önce prodüksiyon sürecine, çekimlerin inceliklerine ve filmlerin kültürel etkilerine değinen pek fazla yayın yoktu. zaten bu kitap kamera arkası geleneğini de başlatan eser oluyor.
franchise’ı genişleten diğer kol clarke cephesinden ilerliyor. filmde kullanılmayan yüzlerce sayfalık taslak vardı ve clarke’ın ilk hamlesi bunların bir kısmını yayımlamak oldu; nihayetinde 1972’deki the lost worlds of 2001 kitabı ortaya çıktı.
aslında kubrick senaryo taslaklarının kullanılmasına izin vermemişti. zira o sıralar mgm ile anlaşmazlık içindeydi; bu nedenle yapım şirketinin tepkisini çekmek istemiyordu. 2001’in gelirleri konusunda kendi şirketi olan polaris ile küçülme hedefinde olan ve bu yüzden kubrick’in napoléon filmini rafa kaldıran mgm arasında bir çekişme vardı. mgm filmin dağıtım hakkına, %75’lik gelirine ve mülkiyetin de yarısına sahipti. bu tartışmalı ortamda clarke’ın kitabı çok da önem arz etmemeye başladı. o yüzden kubrick de bu konuda pek üstelemedi.
1976’ya gelindiğinde mgm 2001’in jack kirby imzalı bir marvel çizgi romanına dönüştürülmesine izin verdi. yasal haklar nedeniyle kubrick’ten izin alınması gerekmedi. ama bir kopyası clarke’a gönderildiğinde romandan alıntılar olduğunu gören yazar, telif ödenmediği için avukatına başvurdu. 1976–1977 döneminde yayımlanan spin-off çizgi romanlarda bu nedenle film ve romandan uzaklaşıldı.
1976’da ayrıca mgm 2001’in televizyon haklarını da sattı ve film 13 şubat 1977’de nbc’de yayınlandı. satış rakamı açıklanmasa da benzer anlaşmalar göz önüne alındığında beş milyon dolar söz konusu olabilir. anlaşma hem kubrick hem de clarke için avantajlıydı. clarke ortak senarist olarak telif aldı. kubrick ise film üzerindeki %25’lik telif gelirini elde etmek için önemli bir aşama katetti. zira 1965’te mgm ile yaptığı anlaşmaya göre başlangıçta yapımcı-yönetmen olarak para alsa da bütçe çok aşılmıştı. bu yüzden filmin toplam gelirinin belli bir noktaya ulaşması gerekiyordu. film dört milyon dolar daha elde ettiğinde kubrick %25’lik telifine kavuşacaktı. televizyon anlaşmasının önemi bu yüzden daha büyük hâle geliyordu.
bu arada 2001 a space odyssey ile aynı yıl, 1968’de gösterime giren bir diğer bilim kurgu filmi olan planet of the apes’in bir cbs dizisi olarak hazırlanan devam projesi kubrick ve mgm için yeni bir kapı açmıştı. 1974’teki bu dizinin başarısı ve star trek dizisinin tekrar yayınlarının ilgi görmesi, 2001’in televizyon uyarlaması için kolların sıvanmasına sebep oldu.
aslında daha önce, 1971’de mgm’in de ortak yapımcısı olduğu bir pilot bölüm hazırlanmıştı. earth ii ismiyle abc kanalında yayınlanan projenin başrolünde de 2001 oyuncularından gary lockwood yer alıyordu ve yapım açıkça 2001’in düşük bütçeli bir taklidiydi; kötü reytingler nedeniyle diziye dönüştürülmeden iptal edilmişti.
mgm’in bu kadar özensiz bir işe girişmesinin kubrick’i kızdırdığı tahmin ediliyor. ama yine de hem mgm hem de kubrick 2001’in bir tv dizisine dönüştürülmesi konusunda hemfikirdi. hatta kubrick hayata geçmeyen napoléon projesi için de mini dizi formatının çok uygun olduğunu düşünüyordu.
1975’te ingiltere’de space 1999 adlı bir bilim kurgu dizisinin yayınlanacağını öğrenen kubrick, mgm’i ikna ederek isim haklarının ihlali nedeniyle tazminat davası açtırdı. hem kubrick hem mgm bu dizinin isminin kendi olası 2001 dizilerini zora sokacağını ve filmin sonraki gösterimlerine olan ilgiye de zarar vereceğini düşünüyorlardı.
kubrick space 1999 konusunda o kadar ısrarcıydı ki mgm’e bir milyon dolarlık tazminatın çok az olduğunu ve davanın da çok yavaş ilerlediğini söylüyordu. dizinin ilk bölümünü izledikten sonra ise arthur c. clarke’a yazarak; meselenin sadece isim olmadığını, uzay gemisinin tasarımını, bazı görsel unsurları ve olay örgüsünün bir kısmını kopyaladıklarını ifade etti. ama clarke benzerlikler olduğunu düşünse de yeterli somut gösterge olmadığı kanısındaydı. nitekim mgm hukukçuları da 1979’da davayı geri çekti.
clarke cephesine geri dönelim…
yazar, 2001 senaryo taslaklarında yer alan ama kullanılmayan fikirlerden bir kısmıyla, 1973 tarihli rendezvous with rama romanını kaleme alıyor. roman üzerine konuşurlarken esprili şekilde kitabı kubrick’ten başkasının sinemaya uyarlamayı beceremeyeceğini söylüyor. kubrick ise kibarca reddetmiş ama bir yolunu bulursa arayacağını da eklemiş.
clarke 1976 tarihli imperial earth romanı için de kubrick’e başvuruyor ama yine reddediliyor; bu eseri de kubrick tarafından 2001’in halefi olarak görülmemiş. yazarın bu ısrarının elbette bir nedeni var. nitekim aralarındaki yazışmalara bakıldığında; film 1968’de gösterime girer girmez ikili hemen bir devam projesi üzerine konuşmaya başlamış. hatta kubrick 1974 sonunda clarke’ı arayarak somut bir şeyler görmek istediğini söylemiş. nitekim tam da o dönem the godfather part ii filminin başarısı ortalığı kasıp kavuruyor. bunun üzerine clarke da esprili şekilde 2002, or son of hal ismini verdiği bir projeye dair fikirlerini kasete kaydedip yollamış ama ondan da bir sonuç çıkmamış.
tabii 1977’ye gelindiğinde bir star wars fırtınası ortaya çıkıyor. bunun üzerine 2001 de yeniden vizyona sokuluyor. ama kubrick star wars’tan pek hoşlanmıyor. daha farklı bilim kurgu eserlerine yöneliyor. clarke dışında frederik pohl ve brian aldiss gibi yazarlarla da temas kuruyor. hatta seksenlerde aldiss’in bir öyküsünün haklarını da alıyor. zira e.t. the extra-terrestrial’ın başarısını görünce benzer şekilde ailelere de hitap edebilecek bir bilim kurgu filmi fikri ilgisini çekiyor. ama tabii bu projeyi hayata geçiremiyor. söz konusu aldiss öyküsü daha sonra e.t.’nin de yönetmeni olan steven spielberg tarafından ai ismiyle filme çekildi.
yetmişlerin sonunda peşi sıra gelen başarılı bilim kurgu filmlerinin ardından kubrick’in 2001’in devamı için taşıdığı arzu yeniden körüklendi. ama neticede fikir bulmakta güçlük çekiyordu. 1979’da ingiltere’de clarke’ı ziyaret etti ve 2001’in devam projesi konusunda yokladı. amacı daha önceki gibi uzay ve zaman konusunda daha spekülatif bir şeyler ortaya çıkarmaktı. ama clarke insanların güneş sistemine dağılması, ekolojik ve politik sorunlarla karşılaşması gibi temalara yönelmek istiyordu. bu bağlamda kubrick’e the wind from the sun (1964) ve a meeting with medusa (1971) eserlerinden çeşitli fikirler önerdi. ama bunlar da hayata geçmedi.
mart 1980’de arthur c. clarke brezilyalı bir hayranından bir mektup aldı. 2001’in devamı konusunda bir önerisi vardı. uzay gemisine bir kurtarma görevi düzenlenecek ve yeniden programlanmış hal 9000 ile birlikte bowman’ın peşine düşülecektir. clarke bu fikri beğenir, cevap yazar ve üzerinde çalışacağını söyler.
kurtarma görevi konulu senaryo taslağını birkaç ay içinde kubrick’e gönderir. kubrick metni beğenir ancak aksiyona ve dramatik çatışmaya biraz daha yer verilmesi gerektiğini söyler. zira son yıllarda stüdyoyu pek de memnun edememiştir. böylesine büyük bütçeli bir iş için izleyiciyi de hesaba katmak gerektiğinin farkındadır.
nitekim kubrick 1970'lerin başından itibaren warner bros. ile çalışıyor. üç filmlik anlaşması var. a clockwork orange gişede başarılı olsa da barry lyndon batıyor. o dönem the exorcist, the texas chainsaw massacre, the omen gibi korku filmlerinin ardından stephen king uyarlaması carrie de gişede başarılı olunca stüdyo kubrick’e 1977 başında piyasaya sürülecek the shining romanının taslaklarını iletiyor. kubrick de üç filmlik anlaşmanın sonuna geldiği ve yeni anlaşma konusunda avantaj elde etmek için projeyi kabul ediyor. ama the shining filmi her ne kadar başarısız olmasa da çok fazla kâr elde edemiyor. kubrick’in endişesi bu yüzden. 2001’in devamı da stüdyoyu memnun etmezse sinema kariyeri tehlikeye girebilir.
bu arada clarke 1981’in başında; the sting, close encounters of the third kind ve taxi driver gibi önemli filmlerin yapımcılığını yapan julia phillips tarafından ziyaret ediliyor. phillips’in amacı bir filmin senaryosu için clarke’ı ikna etmek. ama onun yerine clarke kendisini ikna ediyor ve 2001’in devamı için kollar sıvanıyor.
tabii clarke, phillips ve mgm’in kubrick’i dışarıda bırakarak film ve kitap üzerine görüşme yapması stanley bey’i kızdırıyor. yasal haklar gereği kubrick’in izni olmadan bir devam projesine girişilemiyor. en nihayetinde kubrick’in şirketi polaris, devam kitabından %15, filmden de %50 pay alarak çekiliyor.
ilkin 1982’de 2010 odyssey two romanı yayımlanıyor. ardından ise o sıralar united artists’i satın alan ve mgm/ua ismini alan metro goldwyn mayer ipleri eline alıyor. önce julia phillips devre dışı bırakılıyor. sonra da birkaç yönetmen arayışının ardından kubrick’in de onayıyla peter hyams ile anlaşılıyor. zira kubrick filmi yönetmek istemiyor. ama yine de hyams ile temas halinde kalıyor ve fikir veriyor. nihayetinde 1984’te 2010 the year we make contact filmi gösterime giriyor ama pek de başarılı olamıyor.
kubrick ise warner bros. ile çalışmaya devam ediyor. ama 1980’deki the shining’den 1999’daki ölümüne dek geçen sürede yalnızca iki film çekiyor (full metal jacket - eyes wide shot)
kendisinin titizliği ile endüstrinin jaws sonrasındaki blockbuster beklentisi birleştiğinde kubrick için de perde kapanmaya başlıyor.
tabii yıllarca peşinden koşulan devam filmi de 2001 için perdenin kapanışıydı; sonrasında başka devam filmi gelmedi. ama clarke devam kitapları yazmayı, kubrick de bu kitaplardan telif almayı sürdürdü. 2061 odyssey three’den %12,5 ve 3001 the final odyssey’den %10 pay aldı.
evet; bu da stanley kubrick, arthur c. clarke ve metro goldwyn mayer’ın devam projesi destanıydı...
Eyes Wide Shut Filminin Bazı Sahneleri Neden Kayıp?
