Osmanlı Hanedanının Pek Bilinmeyen Akrabalıkları ve Tarihin İlginç Tesadüfleri

osmanlı imparatorluğu'yla, özellikle klasik dönemle ilgili birçok klişe malumat ve anlatı neredeyse tarihe meraklı herkesin malumudur. ben, daha az bilinen bir kısım olay ve kişilerden bahsetme niyetindeyim.

fatih sultan mehmet'in akkoyunlu tahtına oturan torununu, yavuz selim ile şah ismail'in ortak kuzenini, hristiyan olup papalık prensi unvanıyla anılan şehzadeyi, sultan süleyman'ın paşa olarak hizmetine aldığı ağabeyini, sultan selim'in savaşta yenip öldürdüğü dedesini, hindistan'a kaçıp kendine müstakil bir krallık kuran osmanlı şehzadesini merak edenler için uzun mu uzun bir yazı. buyrun o halde.

fatih sultan mehmet ile başlayalım. bizans'ın fethi sırasında karşısına dikilen giustiniani ya da eflak seferinin müsebbibi olan kazıklı voyvoda gibi, daha popüler vakıalardan aklımızda kalan isimlerin aksine, en zorlu düşmanı yine bir türk sultanı olan uzun hasan'dı. osmanlı imparatorluğu vs akkoyunlu devleti uzun hasan akkoyunlu devletinin en büyük hükümdarıdır. kendisi de, osmanlı tahtında oturan meslektaşı 2. mehmet gibi cihangir ve stratejist bir liderdi. dedesi kara yülük osman, timur'un anadolu'daki en sadık vasallarından biriydi. osman'ın emiri timur'dan icazet alarak, doğu anadolu'da kurduğu devlet, torun uzun hasan dönemine geldiğinde en şaaşalı dönemini yaşıyordu. uzun hasan ilkin doğudaki diğer en güçlü devlet olan karakoyunluların üzerine sürdü atını. karakoyunlu hükümdarı cihan şah'ı yendi, öldürdü ve ülkesini topraklarına kattı. sonra timurlular'ın sultanı ebu said'i yendi, öldürdü, ülkesinin batı kısmını topraklarına kattı. arda kalan timurlu beylerini de kendine tabi kılarak dedesinin zamanındaki akkoyunlular ve timur(lular) arasındaki vasal süzeren ilişkisini tersine çevirdi. fatih sultan mehmet'in karşısına çıkana kadar yenilmezdi.

1473 de otlukbeli meydanında osmanlı ordusu karşısında ağır bir yenilgi aldı. bu savaş aslında iki farklı devlet hatta iki farklı medeniyet sisteminin çarpışmasıdır. atlı sipahi ile yeniçeri ordusu, beyler ittifakı ile merkezi otorite, konar göçerlik ile yerleşik toplum, asya mirası ile bizans'ın da bir parçasını oluşturduğu imparatorluk mirası arasında bir bilek güreşidir. tabii ki ne fatih sultan mehmet ne de uzun hasan yaşadığı dönemde bu içtimai sürecin farkında değillerdi. uzun hasan karakoyunlu'lardan sonra karakeçili yörüklerini de yiyebileceğini düşünüyordu. gerçekten de ordusu sipahilerden oluştuğu için ateşli silahlar öncesi savaşlar için ölümcüldü. ama uzun hasan'ın kestiremediği bir şey vardı. karşısındaki güç, yani fatih sultan mehmet'in hükümranlığı altındaki osmanlı imparatorluğu artık farklı boyutta bir organizasyondu. feodal tarım toplumlarından farklı olarak düzenli bir ordu besliyordu. uzun hasan'ın devletinde gözlendiği gibi görece otonom sancak beylerinin göndereceği birliklere muhtaçlığı azdı. sultan mehmet şehirleşme oranı yüksek bir krallığın tam yetkili monarkıydı ve şahsen yönetiyordu. oldukça bürokratikleşmiş bir merkezi devlet teşkilatına da sahipti. akkoyunlular ise yönetsel olarak gevşek bir federasyon görünümündeydi. ordusu bir beyler koalisyonuydu. uzun hasan tüm o kişisel karizmasının bıraktığı etki ve nüfuza karşın eşitler arasında birinciydi (primus inter pares). ve en önemlisi osmanlı ordusu akkoyunlulardan farklı olarak top ve genel olarak ateşli silahları dünyada en erken ve en etkin kullanan ordulardan biriydi.

tarih kitapları otlukbeli muharebesinde alınan yenilgiden sonra uzun hasan ile oğlu uğurlu mehmed arasında yaşanan rekabetten bahseder. uzun hasan'ın gözdesi olan diğer eşi selçukşah begüm, tahtın kendi çocuklarına (yakup veya maksut) kalmasını istiyordu. bu durum, en büyük oğul ve doğal veliaht olan uğurlu mehmed'i yönetimden dışlama noktasına getirdi. varislik müessesesinin elinden kayıp gittiği sanısına kapılan şehzade, şiraz valisiyken babasına karşı bayrak açıp isyan etti. ancak uzun hasan'ın güçlü ordusu karşısında tutunamadı. osmanlı tarihi okurlarına bir parça tanıdık gelmiştir. benzer bir senaryo kanuni sultan süleyman, hürrem sultan ve şahzede mustafa arasında bu topraklarda da yaşandı bilindiği üzere.

babasının gazabından kaçan uğurlu mehmed, tarihte birçok örneğinin görüldüğü üzere, en güçlü rakip devlete yani osmanlı imparatorluğu'na sığındı. fatih sultan, ezeli rakibi uzun hasan'ın bu yetenekli oğlunu büyük bir siyasi fırsat olarak gördü. onu kendisine tamamen bağlamak ve akkoyunlu tahtı üzerinde hak iddia edebilecek bir müttefik yaratmak için kızı gevherhan sultan ile evlendirdi. bu evlilikten ahmet adında bir erkek çocuk doğdu. birbirine düşman iki sultanın, türk tarihinin iki dev isminin ortak torunu olan bu çocuk, baba tarafından dedesi hasan'ın aksine kısa boylu ve hafif kilolu olduğu için tıknaz anlamına gelen göde lakabıyla anılır oldu.

bu arada fatih, damadı uğurlu mehmed'i akkoyunlu sınırına yakın bir bölge olan sivas sancağına beylerbeyi atadı. arkasına osmanlı desteğini almış bir akkoyunlu şehzadesi tebriz'deki uzun hasan ve saray bürokrasisini paniğe sevk etti. azerbaycan sınırında pusuya düşürülerek yakalanan uğurlu mehmed 1477 yılında idam edildi. bazı kaynaklar şehzadeyi idama götüren bu tuzağı bizzat uzun hasan'ın tertiplediğini söyler. bazı kaynaklar ise babasından gizli olarak selçukşah begüm ve ekibi tarafından gerçekleştirildiğini belirtir.

babası öldürülünce annesi ile birlikte dedesi fatih sultan mehmet'in himayesine alınan göde ahmed sarayda tam anlamıyla bir osmanlı şehzadesi gibi büyütüldü. kendisine osmanlı devlet teşkilatının işleyişi, vergi sistemleri ve merkezi bürokrasi uygulamalı olarak öğretildi. aldığı bu eğitim, birazdan göreceğimiz gibi sonraki yıllarda fikir dünyasını derinden etkiledi.

fatih'ten sonra tahta çıkan 2. bayezid, yeğenini kendi öz şehzadelerinden ayırmadı ve kızı aynışah sultan ile evlendirerek göde ahmed'i kendisine damat yaptı. kuzenlerinin içinde akranı diyebileceğimiz tek kişi, ahmed'den sadece birkaç yaş büyük olan selim'di. sonradan yavuz lakabını alacak olan kuzen osmanlı imparatorluğu'nun en şedit imparatorlarından biri olacaktır. göde ahmed'in akıbetine birazdan döneceğiz ama önce tarihte iz bırakan başka bir kuzeninin hikayesini anlatalım. kuzenin hikayesini anlatabilmek içinse bugün iran sınırları içinde kalan güney azerbaycan'daki bir dergah ve dergaha bağlı tarikattan bahsetmemiz gerek.

erdebil ya da diğer adıyla safeviye tarikatı 14. yüzyılda yakındoğudaki belki de en itibarlı cemaatti. türkistan'ın içlerinden rumeli'ye kadar erdebil'deki merkeze bağlı tekkeler bulunurdu. ilhanlılar, timurlular, akkoyunlar, karakoyunlar ve osmanlılar gibi birbirine hasım devletlerin hepsinden aynı anda hürmet görürlerdi. öyle ki osmanlı padişahları, henüz 14. asırda iran'a sınırı bile olmamasına rağmen, dergaha her yıl çerağ akçesi gönderirdi. timur, anadolu'nun ilhakından dönerken yolu erdebil'den geçti. rum ülkesinden teslim aldığı binlerce türkmen esiri, o zamanki şeyh, hace ali'nin ricasını kırmamak için, şeyhin tek sözüyle serbest bıraktı.

akkoyunlu hükümdarı uzun hasan, kızkardeşi hatice begüm'ü dergahın başındaki şeyh cüneyd'e vererek erdebil tarikatına dünür oldu. bu evlilikten haydar isimli bir oğlan doğdu. haydar'ın babası cüneyt karasu muharebesinde ölünce uzun hasan yeğeni haydar'ı koruması altına aldı. annesi ile birlikte saraya getirtti. onu şehzadelerinden ayrı tutmadı ve kızı alemşah halime hatun'u vererek damadı yaptı. hatırlarsanız 2. bayezid de kızkardeşi gevherhan hatun'un oğlu göde ahmed'i, kızı aynışah sultan ile evlendirmişti.

şeyh haydar ile alemşah halime'nin ismail adında bir oğlu oldu. bu çocuk büyüyünce şeyhlikten şahlığa geçecek ve safevi devletini kuracaktı. yani göde ahmet'in bir kuzeni (dayısı bayezid'in oğlu) osmanlı imparatorluğu'nun, diğer kuzeni (halası alemşah hatun'un oğlu) safevi devleti'nin başına geçecek ve bu iki kuzeni, tıpkı iki dedesi fatih sultan mehmet ve uzun hasan'ın olduğu gibi birbirlerinin en dişli rakipleri olacaklardı. göde ahmed kendisi de bir süre için akkoyunlu tahtına oturacak, üç kuzenden her biri 15 ve 16. yüzyılların en güçlü üç türk devletine hükümdarlık edeceklerdi.

uzun hasan öldüğünde akkoyunlu prensleri arasında taht kavgaları başladı. önce halil bey tahta çıktı ama hemen kardeşi yakup tarafından saf dışı edildi. yakup sultan'ın hükümranlığı sırasında akkoyunlular ile erdebililerin arası bozulmaya başladı. sultanın aynı anda hem kuzeni hem de eniştesi olan şeyh haydar şirvanşahlar ile girdiği bir muharebede öldürülünce şah ismail yetim kaldı. aslında şirvanşahları destekleyen kişi de sultan yakup'tan başkası değildi. sultan yakup o sıralarda çok küçük olan yeğeni ismail'i hapsettirdi. ama akkoyunlu devletinde taht kavgaları henüz durulmayacaktı.

sultan yakup aniden ve esrarengiz şekilde ölünce tacı çocuk yaştaki oğlu baysungur'a kaldı. fakat onun da saltanatı uzun ömürlü olmadı. uzun hasan'ın torunu ve maksut mirza'nın oğlu rüstem mirza tarafından tahttan indirildi. rüstem döneminde de kaos ve kargaşa son bulmadı. tahtı ele geçirmek isteyen kardeşi hasan'la savaştı. isfahan valisi ile gilan hükümdarlarının isyanlarını bastırdı. bağımsız bir devlet kurma iddiasında olan kuzeni erdebil şeyhi sultan ali'yi yani şah ismail'in ağabeyini öldürttü.

tam, tüm düşmanlarını bertaraf ettiğinde, biraz olsun istikrar ve huzur tesis edebileceğini düşünürken, batıdan başka bir tehlike baş gösterdi. amcası uğurlu mehmed'in oğlu ve fatih sultan mehmet'in torunu göde ahmed osmanlı imparatorluğu'nun donattığı bir ordu ile tahtı ve tacı almaya geliyordu. ahmed'in birlikleri 1497 de rüstem mirza'nın ordusunu ağır bir bozguna uğrattı. rüstem mirza'nın ortadan kalkmasıyla göde ahmed tebriz'e girerek akkoyunlu tahtına oturdu.

uzun hasan'ın öldüğü 1478 yılından göde ahmed'in akkoyunlu mülküne sultan olduğu 1497 yılına kadar halil bey, yakup sultan, baysungur, rüstem mirza ve göde ahmet olmak üzere beş kez iktidar değişikliği olmuştu. oğullar ve torunlar arasındaki rekabet, iç savaşlar ve sayısız isyan akkoyunlu devletinin otoritesini ve kurumlarını aşındırdı. maalesef göde ahmed'in iktidarı da çok uzun süremedi.

tahta çıktıktan sonra istanbul'da öğrendiği merkeziyetçi osmanlı idari ve mali sistemini, vergi reformlarını, bürokrasi kurallarını feodal yapıdaki akkoyunlu devleti'nde uygulamaya çalıştı. ancak halkı rahatlatmak için yetmişe yakın ağır vergiyi kaldırması ve askeri sınıfa çekidüzen vermek istemesi, geleneksel yaşamı benimseyen güçlü türkmen emirlerin çıkarlarına ters düştü. bu reformlar yüzünden çıkan isfahan isyanını bastırmaya çalışırken henüz saltanatının ilk yılında savaş meydanında hayatını kaybetti.

burada bir parantez açıp osmanlı imparatorluğu'nun idari yapısının çağdaşı devletler için takip ve taklit edilmeye öykünülen bir örnek olmasından bahsetmek istiyorum. kanuni süleyman döneminde cezayir gibi fas'ı da osmanlılar'ın bir eyaleti haline getirmeye çalışan kılıç ali paşa'nın tüm gayretlerine karşın, fas bağımsızlığını korumayı başarabilmişti ama büyük bir imparatorluğun periferindeki uydu devletlerin ekserisinde görüldüğü üzere osmanlı'nın istediği sultanları başa geçirmesine engel olamadılar.

portekiz'in desteklediği mütevekkil ile osmanlı himayesindeki abdülmelik arasındaki taht mücadelesinden abdülmelik galip çıktı. öldüğünde ise yine osmanlı inayetiyle tahta kardeşi ahmet el mansur oturdu. ispanya tehditini savuşturan ve genel olarak ülkesinde iç istikrarı sağlayan mansur, gözünü batı sudan'a çevirdi. songhay sultanı askiya ishak tarafından vasallık ve vergi talebi geri çevrilince, ordularını çölün içine gönderdi. tondibi savaşında kesin bir zafer kazanarak songhay krallığını yıktı. topraklarını, osmanlı sistemi örnek alınarak bir eyalet haline getirdi. sudan seferinden yirmi bin civarında köle ve bol miktarda altın ve fildişi ile dönerek fas'ı bir süre için zenginliğe boğdu.

görüldüğü üzere osmanlı desteği ile tahta çıkan sultanlar ilk iş olarak ideal bir rejim olarak gördükleri imparatorluk müesseselerini kendi ülkelerinde yerleştirmeye çalışıyorlar.

öykümüze kaldığımız yerden devam edelim. göde ahmed'in son günlerinde anne tarafından kuzeni selim 27 yaşındaydı; baba tarafından kuzeni ismail ise 10 yaşlarında olmalı. göde ahmed ölünce akkoyunlu ülkesi şehzadeler ve beylerin elinde parçalandı. muhammed mirza iran'ı, elvend bey azerbaycan'ı aldı. kasım bey diyarbakır ve çevresinde hakimiyet kurmaya çalıştı. ama hepsi kısa bir süre sonra tarihten silindi. çünkü doğumundan beri yılları kaçış, esaret ve gizleniş içinde geçen ismail 14 yaşına geldiğinde erdebil dergahı müritlerinden kalanları etrafında topladı ve safevi devletini kurdu. takip eden yıllar içinde akkoyunlu devletinden bölünen beyliklerle çarpıştı. onları yenip tüm akkoyunlu mülkünü topraklarına kattı. şirvanşahları yendi, şeybani hanlığını yendi. çaldıran'da sultan selim'in karşısına çıkana kadar hiç savaş kaybetmeyecekti.

yukarıda bir yerde şah ismail'in babası erdebil tarikatı'nın şeyhi haydar demiştim. öyle ki tarikatın kurucusu ve ilk şeyhi safiyüddin'in şerif mi seyid mi pek belli olmasa da peygamber soyundan geldiğine dair bir inanış vardı. hacı bayram veli'den nesimi'ye, somuncu babadan erzincani'ye birçok tasavvuf ehli bu ocakta yetişti. velhasıl şah ismail'in babası şeyh haydar böylesi güçlü ve itibarlı bir tekkenin sözü ikiletilmeyen şeyhiydi.

yine yukarıda bahsettiğim üzere annesi de saraylıydı, soyluydu, uzun hasan'ın kızıydı. üstelik bu kadarla da kalmıyor. uzun hasan'ın eşi yani şah ismail'in anneannesi despina hatun trabzon rum imparatorunun kızıydı. trabzon'daki imparatorlar bir zamanlar roma imparatoru olarak tahta çıkan komnenos sülalesinin devamıdır.

osmanlı padişahları bizans tekfurlarının kızlarını eş olarak alırken, akkoyunlu uzun hasan doğrudan roma imparatorunun kızını aldığı için kendini itibarda osmanlı sultanlarından üstün sayıyordu. şah ismail'e gelince (bana biraz şüpheli görünse de) baba tarafından soyağacının peygamber şeceresine bağlandığı ve anne tarafından şahlar ve imparatorların kanını taşıdığı için asalette dengi olmadığını düşünüyordu.

yavuz sultan selim'i zaten biliyorsunuz, taht sırasının en sonunda olmasına karşın şehzadeler arasında en hırslı ve en gözü kara olanıydı. büyük eniştesi uğurlu mehmed'in tahtı alabilmek için babası uzun hasan'la savaşması gibi selim de ordusuyla ve iktidar talebiyle babası 2. bayezid'in karşısına dikilmiştir. aynı uğurlu mehmed'in başına geldiği gibi o da babasına karşı giriştiği karıştıran muharebesini kaybetmiştir. selim atlı birliklerin sağladığı avantaja ve tatar birliklerin yırtıcılığına güveniyordu.(ileride şah ismail de aynı yanlışa selim'in karşısında düşecek) ama babası 2. bayezid'in neferleri topçu ateşine başladığı anda çok güvendiği savaş makinesinin o meydandan galip çıkamayacağını anlamış olması gerekir. sonuç olarak şehzade selim babasını savaşta yenemedi ama hükümet darbesi ile düşürmeyi becerdi. sonrasında dimetoka'ya sürgüne gönderdiği babasını daha çorlu'ya varmadan zehirletti.

yedi derviş bir postta otururmuş ama iki hükümdar bir dünyaya sığmazmış. sonrası malum. bu iki türk sultanı 1514 yılında çaldıran'da karşı karşıya gelecekler. yavuz sultan selim'in ilk büyük zaferi, şah ismail'in ilk büyük bozgunu bu meydanda gerçekleşecek. bu iki türk sultanından ilki osmanlı imparatorluğu'nda sünniliği resmi devlet ideolojisi olarak yerleştiren sultan olarak bilinir, diğeri ise iran'da şiiliği devlet otoritesi ile birleştiren ve resmi görüş olarak benimseten şah olarak tarihe geçmiştir. yavuz sultan selim'in anadolu'daki kızılbaşlara katliam uyguladığı sıklıkla dile getirilir. pek o kadar bilinmeyen bir husus ise şah ismail'in sünni mezheplerine karşı yürüttüğü sert politikalar ve yaptığı katliamlardır. bu açıdan birbirlerinin simetriği gibidirler. simetri demişken yine tarihin bir cilvesidir: istanbul'da hüküm süren yavuz selim farsça divanıyla doğu edebiyatının en yetkin örneklerinden birini verirken. tebriz hakimi şah ismail, hatayi mahlasıyla yazdığı şiirlerle türkçe edebiyatın en önemli ulu ozanları arasında sayılır.

şimdi ilginç bir akrabalık ilişkisine daha göz atalım. biraz önce bahsi geçen göde ahmed vakasında olduğu gibi bir veraset krizi ya da zayıflık anında taht üzerinde hak iddia edilebilir endişesiyle, klasik çağ ve sonrasında osmanlı hanedanında güçlü ailelerden kız almak pek tercih edilmez. ama yavuz sultan selim bu konuda istisnayı temsil eder. hem annesi dulkadiroğulları beyliği'nin hükümdarı alaüddevle bozkurt bey'in kızı gülbahar hatun'dur. hem de eşi ayşe hafsa sultan kırım hanı mengli giray han'ın kızıdır. hatta bir sonraki asırda 4. murat'ın, kardeşi ibrahim için ölüm fermanı verdiği bir dönemde, sultanın tüm erkek çocukları küçük yaşta ölünce saray bürokrasisi giray hanlığı'nın şehzadelerinden birini padişah ilan etmeyi ciddi ciddi tartışmıştır. neyse ki kösem sultan ibrahim'in ölüm fermanına müdahale etmiştir de saltanat osmanoğulları üzerinden devam etmiştir.

velhasıl yavuz sultan selim'in dedesi ve dulkadiroğulları beyliği'nin sultanı bozkurt bey osmanlı'nın iran seferi sırasında torununun beklediği desteği vermeyip tarafsız kalmış, hatta osmanlı ordusunun iaşe hatlarına saldırılar düzenlemiştir. bunun üzerine sultan selim, çaldıran zaferinin ardından yönünü dedesinin beyliğine çevirmiş, 1515 yılında turnadağ muharebesi'nde onu mağlup etmiş, savaş meydanında hayatını kaybeden dedesinin beyliğini imparatorluğu'na katmıştır. alaüddevle bozkurt bey'in oğlu yani yavuz'un dayısı şahruh bey osmanlı yanlısı bir politika izleyip safeviler'e karşı savaşmıştır. onun oğlu mehmed bey yani yavuz sultan selim'in kuzeni de aynı tutumu devam ettirmiş osmanlı imparatorluğu içinde görevler almıştır. hatta onun soyundan gelen torunu şehzade davut bey ileride kayseri sancak beyliğine kadar yükselecektir.

alaüddevle bozkurt beyin kızı benli hatuna yani sultan selim'in teyzesine şah ismail talip olmuştur. fakat bozkurt bey ismail'in teklifini reddedip benli hatun'u akkoyunlu hükümdarı sultan murad ile evlendirmiştir. şah ismail, bu saygısızlığı unutmamış hem dulkadiroğulları beyliğine hem de akkoyunlulara saldırılar düzenlemiştir. devletinin parça parça yutulmasına şahit olup sonunda ülkesinin tamamıyla birlikte tahtını ve tacını da düşmanına kaptıran akkoyunlu hükümdarı murad, şah ismail'in gazabından baldızının oğlu selim'e sığınarak kurtulmuştur.

alaüddevle bozkurt bey'in kardeşi şehsuvar beyin ali bey adında bir oğlu vardır. şehsuvaroğlu ali bey amcası bozkurt beyin turnadağ bozgunu sırasında ölümüne müteakip sultan selim tarafından taltif edilmiş, osmanlı'nın himayesinde dulkadir topraklarının yönetimi ona bırakılmıştır. yavuz annesinin kuzeni bu soylu beye hayatta olduğu sürece iyi davranmış osmanlı idaresinde katılımını teşvik etmiştir. sultan selim hakka yürüyünce şehsuvaroğlu ali bey, kanuni döneminde erkek evlatları ile birlikte öldürülmüştür.

metnin burasına kadar gelebildiyseniz sultan selim akrabalıklarının istisnai ve enteresan yapısını anlamışsınızdır. yavuz döneminin bir istisnai örneği de şudur. genç bir şehzadeyken yakınlaştığı bir cariyeye bir sebepten sinirlenip gözünün önünden alınmasını istemiştir. cariye hamile olmasına rağmen apar topar saraydan gönderilmiştir. tabii ki o yıllar bir kadının tek başına yaşamasına izin verilen bir çağ değil. karnında yavuz sultan selim'in şehzadesini taşıyan kadın bir osmanlı beyi ile evlendiriliyor. doğan çocuğun yavuz'dan olduğu bilinmesine rağmen bu beyin nüfusuna kaydediliyor.

üveys adı verilen bu çocuğa iyi bir eğitim ve büyüyünce devlet hizmetinde görevler veriliyor. gayrimeşru çocukların taht üzerinde hak iddia etmeleri mümkün olmadığından selim'in taht varisi diğer oğlu sultan süleyman ağabeyini bir tehdit olarak görmüyor. aksine bağdat ve yemen beylerbeyi makamlarını veriyor. bir isyanı bastırmaya çalışırken ölen üveys paşa için gözyaşı döküyor. “o benim baba bir kardeşimdi" diyerek aralarındaki kan bağını resmi olarak ve açıkça itiraf ediyor. bu ilginç akrabalık burada dursun, geniş ailenin diğer bir koluna göz atalım.

biraz geriye döneceğiz. fatih sultan mehmet'in ölümüne. arkasında iki erkek evlat bıraktığında ilk anda favori aday bayezid değil cem sultan gibiydi. fakat fatih sultan mehmet'in son yıllarında durmaksızın seferler düzenlemesi orduyu yormuş, halkı vergiye boğmuştu. bu sebeple devlet ricali ve yeniçeriler babasına benzeyen cem yerine sakin karakterli bayezid'i padişah yapmak için ayaklandılar.

yenilgiyi kabul etmeyen cem sultan, ordusuyla bursa'ya yürüyerek şehri ele geçirdi. burada kendi adına hutbe okutup para bastırarak sultanlığını ilan etti. yenişehir ovası'nda yapılan savaşı kaybedince memlük devletine sığındı. anadolu'daki karamanoğulları beyliği'nin desteğini alarak şansını yeniden denedi ama bayezid'in güçlü ordusu karşısında yine tutunamadı. memluklülerin kendisini ağabeyine teslim etmesinden korkarak, uğurlu mehmed'in hikayesinde anlattığım gibi düşmanına sığındı. rodos şövalyelerine. şövalyeler onu taht iddiasında desteklemek yerine bayezid'den para sızdırıp karşılığında şehzadeyi esir tuttular. onu avrupa'da şehir şehir gezdirdikleri on üç yıl sürecek esaretin sonunda zehirleyerek öldürdüler.

ilginç bir anekdot olarak cem sultan mücadeleyi kaybedip avrupa'ya kaçtığında oğullarından oğuz han istanbul'da sarayda kalmıştı. amcası 2. bayezid dokuz yaşındaki oğuz han'ı boğdurtarak öldürdü. aynı bayezid yukarıda anlattığım üzere diğer yeğeni göde ahmed'e oğullarıyla aynı muameleyi gösterecek ve kızıyla evlendirecekti. oğuz han kendisine isyan etmiş erkek kardeşinin çocuğu iken ahmed, kız kardeşiyle en önemli rakibinin otoritesine isyan etmiş bir babanın çocuğuydu. ve kız kardeşlerin çocuklarının iktidarda hakkı yoktu. oğuzhan osmanlı, ahmed akkoyunlu sarayı için tehditti

cem sultan'ın diğer oğlu şehzade murad babası gibi rodos şövalyelerine sığındı. unutmayın ki bu şövalyeler zamanında izmir'i ellerinde tutarken yıldırım bayezid yedi yıl süren kuşatmaya rağmen izmir'i alamadı. fatih adaya çok büyük bir kuvvetle çıkarma yapmasına rağmen rodos'u alamadı ve eli boş döndü. atasından yıllar sonra torunu kanuni sultan süleyman beş ay boyunca şiddetli çatışmalardan ve ciddi kayıplardan sonra rodos'u güç bela almayı başardı ama ordusunun tüm azametine ve toplarının üstünlüğüne rağmen malta'da şövalyelerin savunmasını bir türlü kıramadı ve şövalyelerin bir sondaki vatanı malta'yı hiçbir zaman alamadı. küçümsenecek rakip değil yani özetle.

şehzade murad rodos'ta italyan bir soylu olan maria concetta doria ile evlendi. papalığın ve şövalyelerin etkisiyle katolikliği seçerek vaftiz oldu ve pierre adını aldı. 1522 yılında kanuni rodos'u fethettiğinde şehzade pierre ve onun büyük oğlunu yakalatıp idam ettirdi. fakat küçük oğlu niccolo said malta'ya kaçırıldı ve soyu orada devam etti.

fethedilen topraklarda osmanlı kanından erkeklerin bulunup idam edilmesi de osmanlı tarihinde tekrar eden bir patterndir. fetret devri sırasında kardeş kavgaları tüm hızıyla sürerken kardeşlerden biri kasım çelebi ağabeyleri tarafından bizans'a rehin verildi. bizans imparatorları kasım çelebi'nin çocukları ve torunlarını da kapsayan yarım asırlık zorunlu misafirliğini osmanlı imparatorluğu'na karşı bir koz olarak kullandılar. fatih sultan mehmet istanbul'un fethiyle bizans'ta rehin bulunan büyük amcası orhan çelebi'yi arayıp buldurdu, oğullarıyla birlikte idam ettirdi.

benzer bir durum yavuz sultan selim'in saltanat döneminde de tekrarlanıyor. yavuz kendinden önceki ve sonraki birçok padişah gibi tahta çıkınca, halihazırda yahut ileride tehdit olabilecek, kendi varisi hariç hanedanın tüm erkeklerini öldürtüyor. babasını zehirlettiğini söylemiştim. sonra merhum ağabeylerinden şehinşah'ın oğlu mehmet'i daha sonra ise alemşah'ın oğlu osman'ı boğdurtuyor. sıra hayattaki ağabeyleri korkut ve ahmet'e geliyor. ahmet'in oğlu kasım kaçıp memluk sultanına sığınıyor. mısır'ın fethinden sonra selim'in adamları tarafından kahire'de izi bulunup boğduruluyor.

bu kadar farklı hayatları anlattıktan sonra geldik osmanlı hanedanın en orijinal tarihsel figürüne. rivayet o ki fatih tahta çıkıp da kardeşlerini boğdurtmaya başlayınca 2. murat'ın zevcelerinden hatice hatun oğlunu kurtarmak için bir plan devreye koyar. saraya gizlice sokulan bir köle çocuğunu cellatlara teslim ederken şehzadeyi tüccar imadettin mahmud yardımıyla iran'a kaçırır. bir kölemen olarak hindistan'a götürülen çocuk, gençliğe erişince bölgede hüküm süren türk kökenli devletlerden behmeni sultanlığı'nın hizmetine girer. yusuf adındaki bu genç, behmeni sultanlığı iç karışıklıklarla sarsılıp çökmeye başlayınca, 1489 yılında kendi adına hutbe okutarak bağımsızlığını ilan eder ve bijapur sultanlığı'nı kurar. bundan sonra tarihte yusuf adil şah olarak anılacaktır. adilşahiler hanedanı resmi tarihlerinde kökenlerini osmanlı sultanlarına bağlarlar.

hinduşah firişte, fuzuni astarabadi ve rafiüddin şirazi gibi tarihçiler adilşahilerin soyunun osmanlı hanedanından neşet ettiğinde ısrarcı olsa da osmanlı tarafındaki kayıtlarda herhangi bir ipucu yoktur. efsane sadece hint / fars kaynaklarında geçer. yusuf adil şah'ın, kurduğu hanedana meşruiyet ve asalet kazandırmak için bu "osmanlı şehzadesi" efsanesinin ve osmanlı kanından geldiği şecerenin uydurulmuş olma ihtimali daha olasıdır. fakat hikayenin hint versiyonu tarih boyunca doğu dünyasında adeta bir roman gibi anlatılmıştır ve halen hindistan'da çok yaygındır.

işte bunlar hep osmanlı hanedanı ve akrabalarının ilginç ve keyifli hikayesidir.