Kanalizasyon Döşemek için Sokak ve Binalarını Metrelerce Yükselten Şehir: Chicago
1860 baharında chicago’nun lake street bölgesindeki dükkânlar müşterilerini ağırlamaya devam ederken zeminin altında 600 adam bekliyordu. her birinin önünde on kriko vardı. verilen işaretle herkes krikolarını aynı miktarda çeviriyor, sonra yeni işareti bekliyordu.
bu hareket binlerce kez tekrarlandı. yaklaşık 6 bin vidalı kriko, dört ve beş katlı taş binalardan oluşan bir sokak bloğunu çatlatmadan, içindeki insanları çıkarmadan ve dükkânları kapatmadan yaklaşık 1,4 metre yukarı kaldırdı.
chicago bunu gösteri olsun diye yapmıyordu. şehir, kanalizasyon döşeyebilmek için kendi seviyesini değiştiriyordu.
19. yüzyılın ortalarındaki chicago, michigan gölü kıyısında hızla büyüyen fakat yağmur yağdığında çamur deryasına dönen bir yerdi. şehrin büyük bölümü göl seviyesinden yalnızca birkaç metre yukarıdaydı. zemin son derece düz, topraksa suyu kolayca emmeyen kil ve balçıkla kaplıydı. yağmur suyu, hayvan dışkıları ve evlerden atılan pislikler sokaklardaki çukurlarda birikiyordu.
nüfus büyüdükçe durum yalnızca kötü kokudan ibaret kalmadı
kolera ve dizanteri salgınları birbirini izledi. amerikan inşaat mühendisleri derneğinin kayıtlarına göre 1849’daki kolera salgınında chicago’da yaşayan her 36 kişiden biri öldü.
şehrin ihtiyacı kanalizasyondu ama kanalizasyon borusunu toprağa gömmek tek başına çözüm değildi. suyun ve atığın pompa kullanılmadan ilerleyebilmesi için borulara belirli bir eğim verilmesi gerekiyordu. chicago o kadar düzdü ki borular yeterince eğimli döşendiğinde çıkış noktaları chicago nehri’nin seviyesinin altında kalıyordu.
şehrin kanalizasyon kurulunun başmühendisi ellis sylvester chesbrough alışılmadık bir plan hazırladı: boruları mevcut sokak seviyesinin üzerine döşemek, çevresini toprakla doldurmak ve yolları kanalizasyonun üstünde yeniden yapmak.
böylece kanalizasyon aşağı indirilmeyecek, şehir yukarı çıkarılacaktı.
1850’lerin ikinci yarısında south side’ın büyük bölümüyle north ve west side’ın bazı sokakları aşamalı olarak yükseltildi. chicago tarih ansiklopedisi’ne göre sokakların seviyesi çoğu yerde ortalama 1,2-1,5 metre, bazı noktalardaysa yaklaşık 2,4 metre artırıldı. dolgu malzemesinin bir bölümü chicago nehri’nin taranması sırasında çıkarılan topraktan sağlandı.
sokak yükselince başka bir sorun ortaya çıktı. mevcut binaların girişleri yeni kaldırımların altında kalıyordu. şehir yolları ve kanalizasyonu yapıyor fakat binasını yeni seviyeye çıkarmak mülk sahibine düşüyordu. parası veya imkânı olanlar binalarını yükseltti, olmayanların bazıları merdivenle aşağı inilen çukur yapılara dönüştü.
ahşap evleri kaldırmak nispeten kolaydı. asıl sınav, birkaç katlı tuğla otelleri, bankaları ve iş merkezlerini parçalamadan yukarı almaktı.
işçiler önce temel duvarlarında açıklıklar oluşturup yapının altına kalın taşıyıcı kirişler yerleştiriyordu. bu kirişlerin altına yüzlerce, büyük projelerde binlerce vidalı kriko diziliyordu. her krikoya aynı yükün düşmesi ve binanın bir köşesinin diğerinden hızlı yükselmemesi gerekiyordu. küçük bir zamanlama hatası duvarları çatlatabilir, kapıları sıkıştırabilir veya bütün yapıyı eğebilirdi.
bu yüzden ekipler tek bir ustanın verdiği işaretlerle hareket ediyordu. her adam vidasını aynı miktarda çeviriyor, yapı milim milim yükseliyordu. açılan boşluklara geçici ahşap destekler yerleştiriliyor, istenen yüksekliğe ulaşıldığında binanın altına yeni temel örülüyordu.
lake street’teki operasyon bunun en çarpıcı örneklerinden biriydi
clark ve lasalle caddeleri arasındaki dükkânlar, ofisler ve kaldırımlar tek parça halinde kaldırıldı. yaklaşık 600 işçi, 6 bin krikoyu birkaç gün boyunca eş zamanlı çalıştırdı. üst kattaki matbaalar, mağazalar ve ofisler bu sırada işlerine devam etti.
bir yıl sonra sıra chicago’nun en gösterişli yapılarından tremont house’a geldi. bir şehir bloğuna yakın alan kaplayan altı katlı tuğla otel, yaklaşık 5 bin kriko ve 500 kişilik ekiple 1,8 metre yükseltildi. otel tamamen boşaltılmadı; odalar kullanılmaya, mutfak yemek çıkarmaya devam etti.
konukların binanın yükseltildiğini hiç fark etmediği anlatısı yıllar içinde olayın en sevilen kısmına dönüştü. otelin çalışmayı sürdürdüğü dönem kayıtlarında yer alıyor fakat herkesin günler boyunca hiçbir şey anlamadığı iddiası biraz şehir efsanesi kokuyor. binanın cam kırılmadan ve faaliyet durdurulmadan kaldırılması zaten yeterince acayip.
bu işlerde ün kazanan isimlerden biri george pullman’dı. daha sonra lüks yataklı tren vagonlarıyla büyük bir sanayi imparatorluğu kuracak olan pullman, chicago’daki ilk şöhretini binaların altına kriko yerleştirip onları sokakla birlikte yükselterek kazandı.
her yapı yukarı kaldırılmadı
bazı ahşap evler kütüklerin ve tekerlekli platformların üzerine konularak başka mahallelere taşındı. bazılarıysa olduğu yerde bırakıldı. chicago’nun kimi eski bölgelerinde kapısı kaldırım seviyesinin altında kalan evlerin görülmesinin nedenlerinden biri hâlâ bu dönem.
yeni sistem sokaklardaki suyu ve atığı uzaklaştırdı fakat bunları arıtmak yerine chicago nehri’ne boşaltıyordu. nehirdeki pislik zamanla şehrin içme suyunu aldığı michigan gölü’ne ulaştı. chicago önce su alma noktasını gölün kilometrelerce açığına taşıdı, daha sonra da 1900’de chicago nehri’nin akış yönünü değiştirmek zorunda kaldı.
şehrin bugün “bodrum katı” gibi görünen bazı eski bölümleri, bir zamanlar gerçek sokak seviyesiydi. değişen binalar değilse bile önlerinden geçen chicago birkaç metre yukarı taşınmıştı.
kaynaklar:
https://www.encyclopedia.chicagohistory.org/…2.html
https://www.asce.org/…ac-ellis-s-chesbrough-is-born
https://www.wbez.org/…re/2013/01/29/raising-chicago
1986'da Rekor ve Felaketin Aynı Anda Geldiği Cleveland Balon Faciası
