İnsanlığı 54 Yıl Sonra Ay'a Götürecek Olan Devasa Proje: Artemis
sanırım çoğunuz nasa'nın apollo 17'den 54 yıl sonra ay'a tekrar ayak basma projesi ile ilgili haberlere denk gelmeye başladınız. bunun nedeni, artemis adı verilen projenin 2. ve çok önemli aşamasının önümüzdeki şubat ayında gerçekleşecek olması.
insanlığın ay'a tekrar ayak basması, ay yörüngesinde kalıcı bir istasyon inşası ve ay'da bir üs kurma ile sona erecek, mars'ta insanlı yaşam için bir tür ön hazırlık gibi görülen, antik yunan mitolojisinin ay tanrıçasından ilhamla artemis adı verilen projenin tüm aşamaları astronomi meraklıları için burada...
devasa bir bütçeye sahip artemis projesi'nin planlanmış 4 aşaması var
1. artemis 1
programın insansız test adımı olan ilk aşaması ve 2022 sonunda tamamlandı. amaç, ileride astronotları taşıyacak sistemlerin gerçek uzay koşullarında güvenle çalışıp çalışmadığını görmekti. bu aşamada sls (space launch system) adı verilen, şu ana kadar test edilmiş en güçlü roket ilk kez fırlatıldı ve performansı ölçüldü. astronotları taşıyacak orion kapsülü, üstünde sensörler olan mankenlerle test edildi ve ay yörüngesine gönderildi. buradaki amaç da kapsülün, radyasyon, ısı, yaşam destek ünitesi gibi modüllerinin doğru çalışıp çalışmadığını ve dayanıklılığını ölçmekti. sls ve orion her iki testi de geçerek projenin ilk ayağını tamamladı ve artemis 2 için yani insanlı ay çevresi uçuşu için yeşil ışık yakıldı.
2. artemis 2
projenin bu aşaması ay’a dönüş programının insanlı ilk kritik sınavı olacak ve hedeflenen fırlatma tarihi 6 şubat 2026. tabii bu tarih son kontrollerde çıkması muhtemel aksaklıklar ve hava koşulları nedeniyle ertelenebilir. eğer şubat ayındaki fırlatma ertelenirse, nasa, ilkbahar dönemine kadar uygun her fırsatın değerlendirileceğini açıkladı. 6 şubat'ta planlanan fırlatma öncesi, en kritik viraj ise 2 şubat’ta yapılacak olan "ıslak prova" (wet dress rehearsal) olacak. bu testte rokete yakıt doldurularak fırlatma gününün simülasyonu yapılacak.
yaklaşık 10 gün sürmesi planlanan artemis 2 uçuşunda, astronotlar ay yörüngesine girip dünyaya geri dönecek. fırlatmanın ardından orion kapsülü önce dünya yörüngesine yerleşirken, astronotlar uzay aracının sistemlerini test edecek, kapsülü manuel olarak uçurarak kritik bazı manevraları deneyecek. bu manevraların sorunsuz atlatılması halinde uzay aracı trans lunar enjection adı verilen aşamaya geçecek ve ay yolculuğu başlayacak. ay'ın çevresindeki flyby uçuşundan sonra da dünya'ya dönüş yolculuğuna geçecek. saatte 40 bin km gibi çok yüksek bir hızla atmosfere girecek aracın pasifik okyanusu'na düşmesi bekleniyor. bu sürecin tamamında aracın navigasyon sistemleri ve özellikle ısı kalkanları test edilmiş olacak.
bu noktada "ay'a bu kadar yaklaşılmışken orion kapsülü neden ay’a inmeyecek?" sorusu aklınıza gelebilir, ona da cevap vereyim.
orion kapsülü projenin başından beri ay'a iniş için tasarlanmadı; çok ağır ve iniş ayakları olmadığı gibi, kalkış için de uygun bir araç değil. nasa'nın amacı ay'ın çevresinde sabit bir istasyon ve ay'da bir üs kurmak olduğundan ve bu da insanlık tarihinde ilk kez denendiğinden proje zaten test sürüşleri ile başlayıp, güvenlik işaretleri alındıkça bir sonraki aşamaya geçiyor. yani bu aşamada her şey yolunda giderse 3. aşamada ay yüzeyine inilecek.
bu arada şunu mutlaka belirtmem gerekiyor; ilk etapta artemis 2 kulağa son derece basit bir görev gibi geliyor olabilir ama kağıt üstündeki hesaplamaların yani teorinin pratikle birleştiği gerçekten tehlikeli bir görevden bahsediyorum. neden tehlikeli diyenlere 2003'teki columbia uzay mekiği kazasını anlatan linki bırakıyorum.
3. artemis 3
ay'a iniş ve lunar gateway adı verilen ay yörünge istasyonu kurulumu için başlangıç aşaması. bu aşama için en iyimser tarih 2028 olarak veriliyor. bu aşamada astronotlar ay'a yaklaşarak nrho (near-rectilinear halo orbit) adı verilen eliptik ve kararlı bir yörüngede kalacak. sıra ay yüzeyine inmeye geldiğinde ise (henüz nasa tam karar vermiş olmasa da), astronotlar spacex'in starship adlı iniş aracına geçecekler. bu amaçla spacex'in ay'a iniş aracının orion'dan önce fırlatılması, iki aracın ay yörüngesinde buluşması ve astronotların bu araca geçerek yüzeye inmesi bekleniyor. ilk etapta tüm operasyonu karmaşık hale getiriyor gibi görünse de, sls gibi tek kullanımlık bir roket yerine, daha fazla yük taşıması ve tekrar kullanılabilirlik açısından starship tercih ediliyor.
starship kavuşmasından sonra, orion yörüngedeki ana gemi olarak kalırken, astronotlardan ikisi starship'le ay yüzeyine inecek. ay'a inecek astronotlardan biri de kadın bu arada(bkz: christina koch). yani insanlık tarihinde ilk defa bir kadın ay'da yürüyecek ve umarım christina koch'un başlık altı o kutlu günde entry'lerle dolup taşacak :)
ay'ın güney kutbu yakınlarında bir kraterin yakınlarına inmesi beklenen astronotlar çeşitli bilimsel çalışmalar yürütecek ve planlanan kalıcı ay varlığı için sistemleri test edecekler. daha sonra dünya'ya dönüş yolculuğu için yine starship aracı ile mürettebatlarına katılmak üzere yörüngedeki orion'a geri dönecekler. ve son olarak tüm ekibin dünya'ya dönüş yolculuğu başlayacak.
4. artemis 4 ve sonrası
programın bundan sonraki hedefi artık uydumuzda kurulacak insanlı bir üs. bunun için önce ay çevresinde kalıcı altyapı kurulacak ve lunar gateway adı verilen ay yörünge istasyonu modüller halinde birleştirilerek yörüngeye oturtulacak. astronotların sistemi aktive etmesiyle birlikte istasyon artık ay görevlerinde aktarma istasyonu olarak kullanılacak. sonraki aşamalarda ise, ay'a düzenli insanlı inişler, gateway'de bilimsel araştırmalar, daha uzun ay yüzey araştırması ve altyapıya ilişkin testlerin başlaması bekleniyor. yani insanlık ilk defa uzayda uzun soluklu bir tecrübeye merhaba diyecek ve buradan edindiği bilgilerle sonraki hedefi olan mars için ciddi planlamalar yapmaya başlayacak. ayrıca bu aşamada lunar gateway'in, tıpkı iss (international space station) gibi uluslararası işbirliklerine açık bir platform olması bekleniyor. artemis'in 4. aşaması için en iyimser tarih de 2030 ve sonrası.
buraya kadar anlattıklarımı gözünüzde canlandırmanız için şuraya bir de tüm projenin kısa bir simülasyonunu bırakayım.
peki neden güney kutbu? ay'da neden üs kuruyoruz? amaç sadece bilimsel çalışma mı olacak?
ilk sorudan başlayayım...
ay'da güney kutbunun iniş ve çalışma alanı olarak belirlenmesinin birkaç nedeni var. en kritik neden, bölgede su buzu bulunma ihtimalinin yüksekliği. güney kutbu’nda bazı kraterlerin hiç güneş görmemiş bölgelerinde milyarlarca yıldır korunmuş su buzu olduğu düşünülüyor. tahmin edeceğiniz gibi, bu suyu keşfetmek ve ileride kullanmak istiyoruz. bir diğer neden de, güney kutbu’nda bazı bölgelerin yılın çok büyük kısmında güneş ışığı alması. bu da, güneş enerjisinden maksimum fayda alınması ve aşırı sıcak- soğuk farkının minimalize edilmesi demek.
insanlığın ay'da üs kurmasının bilimsel çalışmalar, mars'ta yaşama hazırlık gibi amaçları dışında çok açık bir hedefi daha var; uzay madenciliği.
40 - 50 yıl kadar önce hepimize hayal gibi gelen, ancak sci - fic filmlerde şahit olduğumuz uzay madenciliği, yakın bir zaman içinde gerçeğe dönüşecek gibi duruyor. ve bu gerçekle sadece abd değil, birçok avrupa ülkesi, rusya, japonya, çin, hindistan da ilgileniyor. lunar gateway sorunsuz çalışmaya başladığında birçok ülke ay'dan önceki durakta yerini alacak. son olarak yine meraklısına genel bir bilgi vereyim; başta madenler olmak üzere ay'dan elde edilecek her türlü ekonomik büyüklük için lunar outpost adlı terim kullanılıyor. bu terimi de yakında çok daha sık duyacağız.
neil armstrong 1969'da ay'a ayak bastığında bunun insanlık için büyük bir adım olduğunu söylemişti. eğer artemis projesi başarılı olursa, bundan sonraki adımlarımız kalıcı olacak gibi görünüyor, bunun önündeki tek engel ise zaman.
kaynaklar: nasa resmi sitesi başta olmak üzere birçok haber sitesi ve konuyla ilgili makaleler.
