Dışa Kapalı Ama İçeriden Değişen Ülke Kuzey Kore'nin Yaşadığı Sessiz Dönüşüm
pyongyang için, siyasi propaganda için kurulmuş şehir, denirdi. kore'de sokaklarda reklam olmadığından bütün tabelalar siyasi propaganda afişleri ile doluydu. henüz bunda bir değişiklik olmasa da 2015'ten beri kuzey kore kendileri açısından oldukça büyük değişimler yaşıyor. bunların nasıl sonuçlar vereceği, rejimi güçlendirecek mi yoksa zayıflatacak mı belirsiz.
bazı adımlar kim jong un'un ilk iktidara gelmesi ile atılsa da daha sonra geri adım atılmıştı. 2015 sonrası tekrar başladı. özellikle 2020 sonrası gelişmeler çok daha hızlı. pandemi sonrası dış dünyaya kapılarını tamamen kapatmışlardı. daha sonra yavaş yavaş çin'den gelenlere izin çıkmaya başladı. son 1 yıldır başka ülkelerden gelenlere de bazı bölgeler açılmaya başlandı.
tekrar başlayan bu geliş gidişler ile de yaşanan değişim duyulmaya başladı.
kuzey kore hakkında internet üzerinden bilgiye erişmek çok zor. ülkedeki internet sitelerinin neredeyse tamamı dış dünyaya kapalı. dışarıdan iş veya ziyaret edenleri dahi intranete bağlanmalarına izin verilmiyor. internet üzerinden ise sınırlı siteye erişim izni var. fakat teknoloji mağazalarından, özellikle çinlilerin fuarlardan paylaştığı görüntülere bakılırsa hem teknoloji mağazalarının sayısında hem de ürün sayısında çok fazla artış var. jaka parker videolarında gösterişsiz, eski sovyetleri andıran dükkanlar gittmiş, bizdekine benzer mağazalar gelmiş. 2021'de devlet 6 milyon kişinin cep telefonuna sahip olduğunu söylüyordu. bu sayı nüfusun dörtte biri olsa da 20-60 yaş nüfusun yarısına yakındı. 2017-2021 arası akıllı telefonlar çok yaygınlaşmaya başlamıştı, pandemi sonrası iyice arttı. devlet de bu durumu destekleyince bugün bir kaç bölge hariç neredeyse her ailede bir akıllı telefon mevcut. baz istasyonu sayısı ve dağılımı da bunu gösteriyor.
bu değişimin 2 ayağı var gibi. birincisi yönetimin gerek ekonomide gerekse toplumsal yaşamda yeni bir modele geçiş denemesi. ve buna bağlı olarak kırsal bölgelerde bir yenilenme ve kalkınma hamlesi başlatması. ikinci ayak ise pandemi ve sonrası gelişmeler. bunlar yer yer birbirine de temas ediyor. ve her gelişme bir yenisini tetikliyor.
kuzey kore pandemiye karşı en sert önlemleri alan ülkelerdendi. dış dünya ile tüm bağlarını kesti. giriş çıkışları tamamen kapattı. bunun en önemli sebebi sağlık sistemlerinin yetersizliğiydi. ülkede yeterli ilaç, sağlık tesisi yoktu. doktor maaşları düşük, doktorlar merdiven altı tabir edilen estetik operasyonları ve ameliyatlardan para kazanıyordu. ciddi hastalığı olanlar -paraları varsa- çin'e gidiyordu. kuzey kore'de sağlık ücretsizdi ama bu hizmet verilemiyordu.
bu konudaki ilk değişim sinyalleri 2017'den itibaren verilmeye başlandı. yayınlanan makalelerde, yapılan kanunlarda estetik ameliyatlar da sağlık sistemine eklenirken artık devletin tamamen ücretsiz sağlık hizmetinden daha az bahsedilmeye başlandı. pandeminin başlaması o alandaki değişimi biraz yavaşlattı. yine de devlet alternatif sağlık , destekleyici bitkisel ürünlerin üretimini tanıtımını artırdı. bunlar gerek fiziksel mağazalarda gerekse internet üzerinden daha fazla tanıtılır, satılır oldu. 2020'den itibaren kırsal kalkınma projesi ile birlikte önce evler ve var olan fabrikalar yenilenmeye başlandı. ardından 10 sene boyunca kırsala her sene 20 fabrika veya benzeri işletme kurulması hedefe konuldu ve evler ile birlikte bu da yapılmaya başlandı. 2 sene evvel aniden bunlarla birlikte hastanelerin de yenilenmesi kararlaştırıldı ve yaklaşık 1 sene içinde kararlaştırılan ilk bölgelerdeki inşaatlar bitmiş. hastanelere yeni modern cihazlar alınmaya başlanmış. fakat artık hastanelerin isminde "halk hastanesi" ibaresi bulunmuyor. artık doğrudan o bölgenin ismi veriliyor. bununla birlikte geçtiğimiz yıl hastanelere resmi fiyat listesi asılmaya başlandığı bilgisi var. kim jong un da "sağlık sigorta fonuna dayalı sağlık güvenlik sistemi"nden bahsediyor. son 3-4 yılda devlet tarafından her ile eczaneler de açılmış durumda. burada ücretle de ilaç satışı başlamış. bu sağlık alanında en büyük değişim. artık sağlık hizmetlerine daha rahat ulaşabiliyorlar ama tamamen ücretsiz değil.
akıllı telefonlar, intranet, 4g, covid korkusu derken kuzey kore'de de internetten alışveriş artmış. öncelikle büyükşehirlerde ve daha çok gel-al şeklinde işliyormuş. insanlar markete girmemek için siparişlerini verip, iş çıkışı marketten teslim alıyorlarmış. zamanla evlere teslim artmaya başlamış. bir kaç tane 7-24 çalışan burgerci vardı. 2011 sonrası çin'den araçla gelenlere izin verilmesiyle çinli sayısı artmıştı. anlaşılan bu sayı daha fazla artmış. internetten yemek siparişi de verilmeye başlanmış. bu da yeni bir ihtiyacı doğuruyor, kuryeler. ve motosiklet de önem kazanıyor.
kuzey kore'de 1990'a kadar motosiklete izin verilmemiş. 90 sonrası ise sınırlı sayıda insan sahip olabilmiş. polisler ve ayrıcalıklı insanlara has. çünkü kayıt ücreti hem pahalı hem de zormuş. 2010 sonrası bu konu biraz esnetilmiş. pazarlara ürün götüren çitçiler de -ürünleri çok değilse- kamyon yerine motorları kullanmaya başlamış. ama son 4-5 yılda motor sayısı oldukça artmış. söylenen hem bu tarz dağıtım konusunda ek iş olarak kullanıyor insanlar hem de yeni ortaya çıkan beyaz yaka gençler hafta sonu geçmek için satın alıyorlar. devlet için de bu bir gelir kapısı. özellikle bilgisayar teknolojileri alanında çalışan yeni bir gen nüfusun oluşmaya başladığı söyleniyor. anlaşılan biraz da çin'den iş geliyor. yaygınlaşan cep telefonları, bilgisayarlar da kuzey kore'de üretilmeye başlanınca teknoloji alanında eğitime ilgi de artmış.
kuzey kore'de araç sahibi olabilmek halen zor. uzun süre de değişeceğe benzemiyor. kaçak iş yapıp para sahibi olsanız bile bir otomobil alabilmeniz imkansız. kaçak iş yapıp para kazansanız bile alamazsınız. çünkü araç alacak parayı nereden kazandığınızı devlete ispatlamak zorundasınız. bunu rüşvete karşı bir önlem olarak da görüyorlar. ama devlet geçmişte de yaptığı ara. kiralama işini genişletmiş. anlaşılan eskisi kadar fahiş fiyatları da yok. özellikle gençler, aileler hafta sonları araç kiralayıp eğlenmek için yaşadıkları şehrin kısal kısmına da gidiyorlar. hatta son yıllarda ülkenin her tarafında yeni turistik tesisler açılıyor. şehir dışına çıkış izni alabilenlerden bazıları bu şekilde araç kiralayarak gidiyormuş. özellikle yeni evli genç çiftler arkadaşları başka bir çift ile ortak kiralayıp bu şekilde kullanıyorlarmış.
ehliyet sahibi olan kadın sayısı da son yıllarda çok artmış. hatta motosiklet satın alıp hafta sonlarında gezen kadınlar başkent dışında da var.
bu kesime yönelik mekanlar da değişmeye başladı. içki , özellikle bira çok tüketiliyor. 10 sene önce kore videolarını izlerken barlar şu şekildeydi. bunlar dışında bira festivali falan yapılsa da otellerin barları dışında çok alternatif yoktu. oteller de belirli kesimin gittiği yerlerdi. bir de aramaki'nin paylaştığı, yol kenarında tente ile kaplı bizdeki ocakbaşına benzer mekanlar vardı. bunlarda döviz karşılığı yabancı biralar da satılıyordu.
şimdi ise mekanlar tamamen değişmeye başlamış. küçük cafe sayısı artmış. yabancı içkilerin de satıldığı yeni mekanlar açılmış. en büyük değişim ve mesaj ise bira satılan yerlerde. öncekiler ya binaların içlerinde, dışarıdan bakılınca büyük tabelaları olmayan yerlerdi şu veya şu şekilde yerler.
yeni açılan yerler ise artık insanları tüketime davet ediyor.
eskiden başkente yayın yapan tv kırsala yayın yapmazmış. lüks hayatı çok göstermemek için. internette bile forumlar bölgelere ayrılıyormuş. şimdi ise yeni mekanları, yeni ürünleri tüm ülkeye tanıtıyorlar.
