Birleşik Arap Emirlikleri, İran'ın Yağmur Bulutlarını mı Çalıyor?
iran'ın silinen tweeti, bae'nin bulut tohumlama programı ve "meteoroloji savaşları"
nisan 2026'nın sonlarında sosyal medyada tuhaf bir iddia dolaşmaya başladı; iran'ın afganistan büyükelçiliğinin resmi x hesabından yayımlanan farsça bir gönderiye göre iran, bae'deki "gizli bir iklim değişikliği merkezini" bombalamıştı -ncm (ncm: national center of meteorology) diyenler de var. ve bu bombardımanın ardından iran'da mucizevi bir şey olmuştu: onlarca yıllık kuraklık beş günde sona ermiş, yağmurlar başlamış, urmiye gölü canlanmaya başlamıştı. gönderi viral oldu ve milyonlarca kez görüntülendi, fakat. tuhaf bir şekilde bu gönderi sessizce silindi.
internet hiçbir şeyi unutmaz
"iran bae (birleşik arap emirlikleri)'deki yağmur tohumlama radarlarını bombaladı ve aniden tahran'da sıcaklık 5 derece düştü, kar yağıyor" diye tweet atanların paylaşımları hâlâ dolaşıyor. peki gerçekte ne oldu? doğrulayabildiğimiz ne, doğrulayamadığımız ne? ve asıl önemli soru: bu iddia tamamen bir saçmalık mı, yoksa içinde bilimsel bir realite var mı?
cevaplar göründüğünden hem daha basit hem daha karmaşık.
1. savaşın arka planı: bombardıman altında bir ülke
önce şunu netleştirelim: haberlerden de takip ettiğimiz üzere iran gerçekten bae'yi bombaladı ve bunu kimse inkâr edemez.
28 şubat 2026'da abd ve israil'in iran'a koordineli saldırılar düzenlemesinin hemen ardından iran karşı atağa geçti. körfez ülkeleri, bahreyn, kuveyt, katar, suudi arabistan ve bae iran'ın füze ve drone yağmuruna maruz kaldı. bae özelinde tablo hayli ciddi: 9 nisan itibarıyla 537 balistik füze, 2.256 drone ve 26 seyir füzesi yedi. ölü sayısı 13, yaralı sayısı 224. dubai uluslararası havalimanı dahi tam üç kez vuruldu. ruwais'teki petrol rafinerisi hasar gördü, günlük yaklaşık 1 milyon varil seviyesinde üretim durdu. jebel ali limanı'nda yangın çıktı. aws veri merkezi de bu saldırıdan nasibini aldı ve bir bölümü kül oldu.
ve bae hükümeti bu saldırıların büyük bölümünü kamuoyuna "başarılı hava savunma müdahaleleri" olarak servis ederek propaganda malzemesi yaptı, yersek. yani kendi topraklarına düşen füzeyi "biz vurduk" diye açıkladı. bellingcat bu propagandayı belgeli biçimde ortaya koydu: resmi açıklamalar ile uydu görüntüleri ve sosyal medya videoları çoğu zaman birbirini tutmuyordu. üstelik bae fotoğraf ve video paylaşımını yasakladı, ihlal edenleri tutukladı veya sınır dışı etti.
bu saldırılar sırasında iran'ın iddiasına göre çok kritik bir yere daha vurulmuştu: bae ulusal meteoroloji merkezi (ncm: national center of meteorology).
bir yanda gerçekten ağır bombardıman yaşayan bir ülke var iken öte yanda bu bombardımanı mümkün olduğunca önemsiz ve kontrol altında göstermeye çalışan bir krallık. bu bağlamı akılda tutalım çünkü "meteoroloji merkezi vuruldu" iddiasını değerlendirirken resmi kanallardan açıklama yapılmamış olması tek başına bir anlam ifade etmemektedir.
2. bae'nin yağmur fabrikası: ncm nedir, ne yapar?
bae hakkında şunu bilmek gerekir: ülke yılda ortalama 100 milimetre yağış alır. karşılaştırma için istanbul'un yıllık ortalaması 800 milimetre civarındadır. bu kadar kurak bir coğrafyada on milyonun üzerinde insan yaşıyor. nasıl?
iki yolla: deniz suyu arıtma ve bulut tohumlama.
ulusal meteoroloji merkezi (ncm), 2002'den bu yana aktif olan bir bulut tohumlama programı yürütüyor. altı adet beechcraft king air c90 uçağı var. 75 otomatik hava istasyonu, beş doppler radar, bir süperbilgisayar. program yılda yaklaşık 300 uçuş gerçekleştiriyor: 2014'te 187, 2017'de 214, 2019'da 247, 2021'de 299, 2022'de 311.
ama işte kritik nokta: 299 uçuş demek 299 tohumlama demek değil. her uçuş yaklaşık üç saat sürüyor ve bu sürede 5-6 ayrı bulut hedef alınıyor. yani 2021'deki rakamı biraz farklı okursak yaklaşık 5.700 bireysel tohumlama noktası ortaya çıkıyor. kulağa çok geliyor ama çin'le karşılaştırınca bu sayı gülünç kalıyor; çin yılda on binlerce müdahale yapıyor.
peki bu program ne kadar işe yarıyor? 2003-2019 dönemini tohumlama öncesiyle karşılaştıran akademik çalışmalar, hedef bölgelerde ortalama %23'lük yağış artışı gösteriyor. tohumlama sonrası ilk 15-25 dakikada bulut hacminde %159 artış, kapsama alanında %72 genişleme gözlemlenmiş. program işe yarıyor. ama nasıl işe yarıyor? yoktan yağmur yaratarak değil. zaten yağmaya yakın olan bulutu biraz daha zorluyor.
bu fark çok önemli ve nedenini birazdan öğreneceğiz.
3. bulut ekimi ve hasadı mümkün mü?
burada biraz kimya biraz fizik kaçınılmaz ama söz veriyorum, sıkmayacağım.
çok bildiğimden değil, araştırıp öğrendiğime göre gümüş iyodür (agı) kristalleri, buz kristalleriyle neredeyse aynı yapıdaymış. atmosfere salındığında su molekülleri bu kristallerin etrafında birikerek büyüyüp ağırlaşarak yağmur damlasına dönüşüyormuş. buna da ilgnç bir şekilde "tohumlama deniyormuş". kulağa mucizevi geliyor ama değil: ortamda zaten nem yoksa hiçbir şey olmuyormuş. kuru bir havada agı serpmek tuz serpmekten farksız.
tohumlama yapıldığında şunlar oluyor: yağış başlıyor, bu sırada su buharının yoğunlaşmasından açığa çıkan "gizli ısı" (latent heat) bölgeyi ısıtıyor, hava yükseliyor, yüzeyde alçak basınç oluşuyor, çevredeki nemli hava tohumlama yapılan bölgeye çekiliyor, güzel bir döngü, ama etki yarıçapı onlarca kilometre.
peki hal böyle iken "bulutları yönlendirmek" yani iran'ın yağmur bulutlarını çalmak mümkün mü? kısmen mümkün. çin, 2008 pekin olimpiyatları sırasında bulutları şehre girmeden önce "boşalttı" yani tohumlama ile erken yağış sağladı, böylece bulutun şehre ulaşana kadar nemi tükenmişti, bu gerçekten yapıldı. ama burada bile "bulut yönlendirme" değil, "erken hasat" ya da yağmuru erken yağdırma söz konusu.
bir bulut sistemini tutup başka yöne çevirmek için gereken enerji, insanlığın ürettiği tüm elektrikten çok daha fazla. orta ölçekli bir yağmur sistemi petajoule mertebesinde enerji barındırıyor. o enerjiyi manipüle etmek fiziksel olarak imkânsız değil, sadece insanlığın şu an yapabileceğinin birkaç milyon katı ötesinde.
4. nem çalınabilir mi? bulut havzası nedir?
bu soruyu sormak için önce "bulut havzası" kavramını anlamak gerekiyor. ırak'lı akademisyen salam abdulqadir abdulrahman'ın güzel bir tanımı var: su havzaları gibi "bulut havzaları" da var ve bu havzaların ortakları olan ülkeler mevcut. kuzey akdeniz'de oluşan bulutlar doğuya doğru hareket ederek israil, lübnan, suriye, ırak, türkiye'nin güneyi ve iran'ın kuzeyi üzerinden geçiyor. bu güzergâh boyunca rüzgara karşı yönde yapılan tohumlama, rüzgar yönündeki ülkelere daha az nem bırakıyor haliyle.
"nem çalma" (moisture stealing) hipotezi deniyor buna. teorik çerçeve fizik açısından tutarlı: tohumlama yapılan bölge nemi erken tüketiyor, hava kütlesi rüzgar yönünde ilerlerken doğal olarak daha susuz kalıyor.
nemi hasat eden ülkenin lehine olarak, bunu ölçmek neredeyse imkânsız. kontrol grubu yok, aynı havanın tohumlanmamış halini yaşamak imkansız -belki simüle edilebilir, emin değilim. doğal değişkenlik çok yüksek. yani teori var, kanıt yok. bu da iddia sahiplerine geniş bir spekülasyon alanı açarken, hasatçıya da konfor alanı sağlıyor; bilim adamlarının "demek ki doğru" diyememesi "kesin olarak çürütebiliyoruz" demesi anlamına gelmiyor.
5. bu sorun sadece iran'ın meselesi değil
işte burada konu ilginçleşiyor. çünkü "bulut çalma" iddiası aslında iran'ın icat ettiği bir "paranoya" değil. dünyanın farklı köşelerinde aynı kavga
lginç gelecek ama defalarca yaşanmış.
- abd'de komşular savaşı
1960'ların ve 70'lerin amerika'sında colorado, wyoming ve nebraska eyaletleri birbirlerini "bulut çalmak"la suçlamışlar.buna ilişkin mahkeme davaları açılmış. bir eyaletin tohumlama yapmasının diğerinin yağışını azaltıp azaltmadığı çözülememiş pek tabii. sonuç belirsiz kalmış olsa da sürecin boşa işlemediğini ve artık bir realitenin söz konusu olduğunun altını çizebiliriz: bugün abd'de bulut tohumlama faaliyetlerini düzenleyen yasalar bu tartışmalardan doğdu. yani mesele o kadar gerçekti ki "yasal düzenleme" zaruri oldu.
- çin'in komşularını endişelendiren programı
çin dünyanın en büyük hava değişikliği programını yürütüyor -muhtemelen şaşırmadık. yılda on binlerce müdahale, 35.000 personel, uçaktan topçuya kadar her türlü araç. kazakistan ve moğolistan bilim insanları bu programın sınır ötesi etkilerini araştırıyor. ellerinde kesin veri yok ama endişeleri "meşru" olarak kabul ediliyor. çin ise "sadece kendi yağışımızı artırıyoruz" diyor, tabii ki.
- etiyopya-mısır: su siyasetinin iklim boyutu
nil havzasında etiyopya'nın yaptığı tohumlama çalışmalarının aşağı havzada bulunan mısır'ı etkileyip etkilemediği sorusu teknik bir meseleden tam anlamıyla jeopolitik bir krize dönüşmüş durumda. burada artık "bulut" değil "nehir" tartışması var ama kök aynı: suyun yukarı havzada tutulması aşağı havzayı kurutuyor.
bu örneklerin ortak mesajı şu: "bulut çalma" endişesi yalnızca iian'ın "uydurduğu" bir şey değil. abd mahkemelerinde tartışıldı, çin'in komşuları alarm veriyor, uluslararası su hukuku bu yüzden mesaide.
6. coğrafi veriler bu iddiayı destekliyor mu?
teorik zemin var diyelim. peki bae özelinde mantıklı mı?
burada rüzgara bakmak gerekiyor. körfez'deki hâkim rüzgarlar "shamal" olarak biliniyor ve büyük ölçüde kuzey ile kuzeybatıdan, yani iran ve ırak'tan bae'ye doğru esiyor. nem hareketi zaten bu yönde: iran'dan bae'ye doğru.
bae'nin ağırlıklı tohumlama bölgesi ise hajar dağları, yani umman sınırı. bu bölgenin nem kaynağı ise ağırlıklı olarak hint okyanusu ve arap denizi, yani iran değil. hal böyle iken bae tohumlamasının iran'ın bulutlarını "çaldığı" senaryosu hem rüzgar yönü hem de nem kaynağı açısından zayıf bir iddia gibi.
fakat bu tamamen imkânsız da değil, ama "güney iran'ın bulutları bae tarafından çekiliyor" iddiası için coğrafya uygun değil. özellikle bae'nin aktif olarak tohumlama yaptığı bölgeler iran sınırına yakın değil.
7. iran'da kuraklık: bae mi, başka nedenler mi?
iran'ın su sorununun gerçekliği elbette tartışılamaz. urmiye gölü onlarca yıldır kuruyor. tahran, kasım 2025'te o kadar kritik bir noktaya gelmişti ki iran cumhurbaşkanı başkentin taşınmasını açıkça gündeme getirdi. beş yıl üst üste kuraklık, barajların dibi görmesi, çiftçilerin su hakkı için protesto gösterileri söz konusuydu.
ama bunu bae'nin tohumlamasına bağlamak, oldukça büyük başka nedenleri görmezden geliyor: iran'da yeraltı su kaynaklarının yönetimi tam bir felaket. iran on yıllar boyunca yeraltı suyunu sürdürülemez hızda çekti. tarım sektörü suyun büyük bölümünü tüketiyor ama verimsiz sulama yöntemleri kullanıyor. ormansızlaşma hızlanıyor, bu da yağış tutma kapasitesini düşürüyor. küresel iklim değişikliği zaten orta doğu'yu daha sıcak ve kurak yapıyor. ve tabii yönetim sorunları: yolsuzluk, plansız kentleşme, enerji yoğun tarım modelleri.
bunların yanında bae'nin 300 uçuşluk tohumlama programını iran'daki kuraklığıa neden göstermek biraz cesurca bir hamle gibi görünüyor.
8. 2026 korelasyonu: tesadüf mü, nedensellik mi?
bae'nin "bulut tohumlama" altyapısı saldırılarla hasar gördü ya da sekteye uğradı. iran saldırılarının başladığı şubat 2026'dan itibaren iran'da alışılmadık yağışlar başladı. nisan ortasında dünya meteoroloji örgütü'nün kendi tahminleri bile iran'ın kuzeybatısı için "ılımlı ile yer yer ağır yağış" öngörüyordu. urmiye gölü'nde su seviye yükseldi, barajlar taştı, öyle ki insanlar videolar paylaştı.
ama korelasyon elbette nedensellik değil. aynı dönemde la niña döngüsü aktifti. bölgede doğal bir yağışlı mevsim söz konusu. aynı yağmurları türkiye'nin güneyi, ırak ve suriye de aldı.
bilimsel yaklaşım bize şunu söylüyor: belki katkısı vardır, ama kalkıp "işte kanıtı" demek için yeterli veri yok. ve bae programının tam olarak hangi unsurları ne kadar hasar gördü, maalesef bunu da bilmiyoruz.
9. uluslararası hukukta büyük boşluk
1977 tarihli enmod sözleşmesi iklim değişikliği tekniklerinin askeri amaçlı kullanımını yasaklıyor, güzel, ama barışçıl amaçlı tohumlama programlarının sınır ötesi etkilerini düzenleyen bağlayıcı bir uluslararası mekanizma yok. dünya meteoroloji örgütü yönergeler yayınlıyor ama bunlara uymak zorunlu değil.
beşinci bölümde gördük: abd kendi eyaletleri arasındaki "bulut kavgasını" çözmekte dahi etkisiz. uluslararası düzeyde ise ortada hiçbir şey yok. çin binlerce tohumlama yapıyor, komşuları şikâyet ediyor, kim haklı bilmiyoruz. bae program yürütüyor, iran suçluyor, hangi mahkemeye gidecek?
bu boşluk, ileride ciddi jeopolitik sürtüşmelerin fitilini ateşleyebilir. özellikle iklim değişikliği ile birlikte tohumlama programlarının hem sayısı hem kapsamı artıyor.
***
enmod: environmental modification convention - çevresel değişiklik sözleşmesi.
tam resmi adı: convention on the prohibition of military or any other hostile use of environmental modification techniques (çevre değişikliği tekniklerinin askeri veya diğer herhangi bir düşmanca kullanımının yasaklanmasına ilişkin sözleşme).
1977'de imzaya açıldı, 1978'de yürürlüğe girdi. vietnam savaşı'ndaki operation popeye'ın -abd'nin kuzey vietnam lojistik yollarını bozmak için muson mevsimini uzatmaya çalışması- doğrudan bir sonucu. "bunu bir daha yapmayalım" diye yazılmış bir sözleşme.
***
sonuç: gerçek, iddia ve açık kalan sorular
iran'ın ncm binasını vurduğuna dair doğrulanmış, tarihlendirilmiş, bağımsız bir haber yok. dw fact check bu konuyu araştırdı: hiçbir haber ajansı bu saldırıyı haberleştirmedi, uaerep'in resmi sosyal medya hesabı "yıkım"dan sonra da aktif kalmaya devam etti, dünya günü'nü kutladı, konferanslara katıldı.
ama bu, konuyu tamamen kapatmıyor.
bulut tohumlamanın etkisi bilimsel literatürde ciddiye alınan, abd mahkemelerinde tartışılmış, çin'in komşularını endişelendiren gerçek bir meseledir. bae'nin programının iran'ın güneyi üzerinde anlamlı bir etkisi olup olmadığını bilmiyoruz çünkü bunu ölçmek metodolojik olarak son derece zor.
iran büyükelçiliğinin silinen tweeti iki şeyi birbirine karıştırdı: kanıtlanmamış bir askeri iddia (bir bina vuruldu: ncm) ve meşru ama yanıtsız bir bilimsel soru (tohumlama programları sınır ötesi kuraklığa katkıda bulunabilir mi?).
birincisi dezenformasyon olabilir, belki. ikincisi ise hâlâ cevaplanmayı bekleyen gerçek bir soru.
ve şunu söylemek gerekir: bu soruyu "elbette hayır!" diyerek kapatanlar da "kesinlikle evet!" diyenler kadar aceleci davranıyor.
