Ana Dili Lazca Olan Birinden, Lazcayı Kafanızda Bir Yere Oturtmanızı Sağlayacak Bilgiler
lazca ana dilimdir
türkiyede yerli olarak sınırları bellidir, rizenin pazar, ardeşen, fındıklı; artvinin arhavi, hopa ilçelerinde baskın dildir. bu ilçelerdeki insanlar da lazdır otomatikman. kemalpaşa, borçka ve çamlıhemşin ilçelerinde de lazlar yaşamakla beraber ilçede sayıca fazla değillerdir.
laz olan herkes lazca bilir. kendisi bilmiyorsa bile dedesi, babannesi bilir. lazcanın konuşulmaması 80'lerde başlamıştır. 80 öncesi kuşaktan laz olup da lazca bilmeyen, en azından anlamayan hemen hemen kimse yoktur.
peki trabzon'da, rize'de, ne bileyim çayeli'nde falan laz yok mu, lazca yok mu?
cewab: yok. karadenizde sınırlar (sinor) anadoludaki gibi karmaşık değildir. melyatlıysanız laz, venekliyseniz rizelisiniz. bunu o yöredeki herkes bilir. net.
ne şimdi bu lazca, rumca mı yani, gürcüce mi, ermenice mi, yoksa uy haçan uşağum falan mı?
cewab: hiçbiri. lazca güney kafkas dillerinden biridir. gürcüceyle akrabadır. ama gürcücenin aynısı değildir. rumca ve ermeniceyle hiçbir alakası yoktur. aşağıya dört dil örnekleyelim.
türkçe: seni seviyorum
gürcüce: mikvarhar
ermenice: yes qez sirum em
rumca: ağapo se
ve
lazca: si maqoroper (pazar ilçesinde malimben)
görüldüğü gibi hepsi birbirinden farklı.
lazca zor bir dildir
kompleks bir grameri vardır. fiiller hareket yönüne göre ek alır mesela.
örneğin,
mendaxti: uzağa git
moxti: gel
amaxti: gir
gamaxti: çık
eşaxti: yokuş yukarı çık, tırman
exti: dikine çık, ağaca çıkmak gibi
gexti: dikine in
gelaxti: yokuş yukarı in
goxti: gez
golaxti: geç, karşıya geçmek gibi
gotzoxti: çekil
meşaxti: dar ve kapalı bir yere gir (hakkaten böyle, fesat değil. mesela komeşaxti oncires, yani yatağa gir. battaniyenin altı dar ve karanlık diye.)
doloxti: derinliği olan dikine bir şeye gir, kuyu gibi.
böyle böyle bir sürü ek var, ki karadeniz coğrafyasında çok yararlı eklerdir.
günümüzde türkçe bilmeyen bir laza ben hiç rastlamadım. duyduklarıma göre ninemden bir önceki kuşak, çat pat türkçe bilirmiş. genel olarak okumuş bir halk olduğumuz için de, kürtler veya zazalar gibi monolingual kalmamışız.
benim ninem, ki kendisi 1947 doğumlu ilkokul mezunu bir köylüdür, türkçede herhangi bir sıkıntı yaşamıyor (birkaç yöresel tabiri saymazsak). ama kendi kendine konuşurken lazca konuşuyor, hem türkçe hem lazca bilen birisi varsa karşısında, lazca konuşmayı tercih ediyor.
benim çocukluğumda evde genelde lazca konuşulurdu. erkekler bazen türkçe cümleleri sık katardı, ama kadınlar daima lazca konuşurlardı. ben yaşıtım arkadaşlarla türkçe konuşuyorum. kendimi onlarla lazca konuşurken rahat hissetmiyorum. ama ninemle de türkçe konuşamıyorum, sanki yabancı birisiyle sohbet ediyormuşum gibi geliyor, interesting.
türkçe, rumca, ermenice, lazca ve gürcüce, hala daha doğu karadenizde konuşulan dillerdir. türkçe, zaten herkesin resmi dilidir. türkçe bilmeyen yoktur karadenizde.
rumca, trabzonun çaykara, dernekpazarı, tonya ve maçka ilçelerinde bilinir. bu rumca denen dil, yunancanın aynısı değildir. yunanlar bu dili pek anlamaz. azerice-türkçe gibidir. ilginç olansa, yunanistanda bu dili konuşan insanlara da lazoi (lazi) derler.
ermenice, günümüzde hemşinli denen insanların bir grubu tarafından konuşulur. hemşinliler lazlara komşu bir halktır, ama rize hemşinlilerinin hiçbiri hemşince, yani ermenice bilmez. zamanla terk etmişlerdir. günümüzde yalnızca artvinin hopa, kemalpaşa ve borçka ilçelerinde konuşulur. bu dil de ermenicenin aynısı değildir. batı ermenicesi grubundadır, istanbullu ermeniler hemşin ermenicesini biraz anlarlar. hemşinliler müslümandır.
gürcüce ise türkiyede yalnızca artvinde konuşulur. bu gürcüce gürcistandaki dille hemen hemen aynıdır. anlaşma zorluğu şive seviyesindedir.
okuyan gözlerinize sağlık.
ekleme: ekşi sözlük'ten montevida isimli yazar "çayeli'de laz yok mu? çayeli'ye gelin gidip ömrünü orada geçirmiş pazarlı laz babaannemi niye insan yerine koymuyoruz?" demiş, haklıdır. bilmeyenler için söyleyelim, çayeli ve pazar farklı gezegenler değildir kıymetliler. çayeli'nde, trabzon'da, rize'de, samsun'da, patagonya'da yaşayan lazlar illaki vardır. bu entaride anlatmak istediğim şey, yerli olarak lazcanın konuşulduğu coğrafya, yani lazcanın marjinal bir dil olmadığı yerlerden bahsetmekti. dolayısıyla kurduğum "çayelinde laz yok" cümlesinin yanlış anlamlara çekilebileceğini söylemeliyim.
Lisanslı Bir Boksörden: Boksu Kafanızda Bir Yere Oturtmanızı Sağlayacak Başlangıç Bilgileri
