yerine koyma yanılgısı (replacement fallacy), bir problemi çözmeye çalışırken asıl zor soruyu farkında olmadan daha kolay ama farklı bir soruyla değiştirmek ve sonra o kolay sorunun cevabını sanki orijinal soruya cevapmış gibi kullanmak anlamına gelir.

bu kavram özellikle daniel kahneman ve amos tversky’nin bilişsel psikoloji çalışmalarında açıklanmıştır. insan zihni karmaşık sorular karşısında çoğu zaman sezgisel (heuristic) kestirme zihinsel yollar kullanır. yerine koyma yanılgısı, bu süreçte ortaya çıkar. duygusal sezgi (affect heuristic) nedeniyle duygusal canlılar olarak kendimize yakın ve rahat hissedeceğimiz seçenekleri seçme eğilimi gösteririz. sorular sorarken de benzer şekilde duygusal olarak kolay soruları cevaplayıp zor soruları görmezden gelmeye yatkınızdır. bulunabilirlik sezgisi (availability heuristic) de benzer şekilde tembellik yaparak zihnimizde hazırda cevabı bulunan soruları kullandığımızı ve yeni soruları cevaplamayı çekindiğimizi belirtir.

yerine koyma yanılgısı sürecinin başlangıcında zihinde asıl hedef olan zor bir soru ortaya çıkar. bu soruyu hızlıca çözmekte zorlanılır. zihin, farkında olmadan asıl soruyu yerine geçen daha kolay bir soruya dönüştürür. bu kolay sorunun cevabı, asıl sorunun cevabıymış gibi kullanılır. sonuçta, bu iki soru ve cevapları arasında farklar nedeniyle doğru cevaba erişmede ve uygulamada sorunlar yaşanır.

asıl soru olan "bu kişi iyi bir lider olur mu?" yerine "bu kişiyi seviyor muyum?" sorusu geçer. oysa ki liderlik duygusal yakınlık yanında vizyonerlik, adanmışlık, azim, tecrübe, teknik beceri, ilişki yönetimi, bütünü görebilme ve kriz yönetimi gibi özellikler de gerektirir.

asıl soru olan "bu startup’ın başarı ihtimali nedir?" yerine "bu fikri ne kadar etkileyici buluyorum?" sorusu geçer. oysa ki bir startup için ekonomik güç, ekip sinerjisi, pazarlama, rakip analizi ve doğru zamanlama da önemlidir.

asıl soru olan "bu politika ülke için iyi mi?" yerine "bu politikacı bana güven veriyor mu?" sorusu geçer. oysa ki bir politikacının o anki görünen kişisel özellikleri yanında stratejisi, politikaları, fikirleri, kapsayıcılığı, planları, ekibi ve ülkenin geleceğini ne kadar iyi belirleyebileceği önemlidir.

asıl soru olan "bu yatırımın riski ve potansiyel kazancı nedir?" yerine "bu yatırım bana tanıdık geliyor mu?" sorusu geçer. geçmişte yaşanan tecrübelerin yarattığı olumlu ya da olumsuz izler ve duygular o anki tercihlerinizi etkiler. oysa ki oluşan koşullar o ana özgü olarak değerlendirilerek karar verilmelidir.

asıl soru olan "bu haber doğru mu?" yerine "bu haber bana mantıklı geliyor mu?" sorusu geçer. okuduğumuz ya da duyduğumuz haber bize akla yatkın olduğu hissini verirse onu doğru kabul ederiz. oysa ki başka alternatif ve bağımsız kaynaklardan çapraz doğrulama yapmak yerinde olacaktır.

bazen yerine koyma yanılgısı reklam kampanyalarında ya da politik tartışmalarda kasıtlı olarak gerçeği çarpıtarak manipülasyon yapmak için de kullanılabilir. bu durumlarda çoğu zaman mantık kullanma ve akıl yürütmeye sevk eden cümleler yerine duygulara hitap eden argümanların sunulmasına şahit oluruz.

yerine koyma yanılgısı, güncel yapay zeka tartışmalarında da sıkça karşımıza çıkar. çoğunlukla zor ve felsefi arka planı olan soruları yanıtlamak yerine ölçülebilen değerlere (benchmark) dayanan ve kolay yanıtlanabilecek soruları tercih ederiz.

gerçek soru "bu sistem gerçekten zeki mi?" yerine "bu sistem zeki gibi davranabiliyor mu?" sorusunu cevaplamaya eğilim gösteririz. bu da yapay zeka tartışmalarında yanlış anlamalara yol açar.

alan turing tarafından önerilen turing testi de "makine gerçekten düşünebilir mi?" yerine "makine, insan gibi sohbet edip bir insanı kandırabilir mi?" sorusunu yanıtlar. böylece, gerçekten düşünme yerine taklit etme becerisinin başarısı ölçülür. bu nedenle bazı filozoflar turing testinin yerine koyma yanılgısı içerdiğini söyler.

büyük dil modelleri (large language models - llm) için merak ettiğimiz gerçek soru "bu sistem gerçekten anlıyor mu?" yerine "bu sistem anlamış gibi görünen cevaplar üretebiliyor mu?" sorgulanır. büyük dil modelleri, istatistiksel modellere göre cevapları üretir, ancak insanlar çoğu zaman bunu anlama ile karıştırır. filozof john searle bu problemi göstermek için çin odası (chinese room) argümanı ve düşünce deneyini tasarladı. buna göre, sorular iletilen odadaki kişi çinçe bilmez ama elindeki kurallara göre doğru çinçe cevaplar üretir. dışarıdan bakan biri "bu oda çinçe biliyor" şeklinde düşünür. ama aslında içeride anlama yoktur, sadece sembol manipülasyonu ve bazı kuralları işletme vardır. bu da yapay zeka tartışmalarındaki anlamayı ölçmek yerine doğru cevap üretmeyi ölçmek sorununun aynısıdır.

yapay zeka ile ilgili testlerde de çoğunlukla insanlar tarafından tanımlanmış bir alanda belirli kurallara göre elde edilen başarı kriterleri değerlendirilir. ama" yapay zeka bizim kurallarımızın sınırladığı alanlar dışına çıkarak düşünce sistemimizde bir paradigma değişimini kendi başına sağlayabilir mi?" sorusu gibi sorular henüz kısa vadede ve kolaylıkla cevaplanabilecek sorular değillerdir. yapay genel zeka (artificial general intelligence) tartışmalarındaki en büyük zorluklardan biri basit sorulara indirgemeden kaçınarak zeka, anlama, yaratıcılık gibi olguları tanımlamaktan geçmektedir.

yapay zekanın insanların yerini alması tartışması da aslında yerine koyma yanılgısı içerir. çünkü çoğu zaman tartışma tek bir boyuta indirgenerek yanıtlanmaya çalışılır. gerçek soru "yapay zeka insanların yaptığı tüm işlevleri, sorumlulukları ve bağlamsal kararları üstlenebilir mi?", teknik yetenek, sosyal bağlam, etik sorumluluk, kurumlar ve düzenlemeler, insan - makine iş bölümü, çevresel etki, inisiyatif alma ve gelecek perspektifi gibi son derece karmaşık ve çok boyutlu bir sorudur. bunun yerine ise biz çoğunlukla "yapay zeka bazı görevleri insanlardan daha iyi yapabiliyor mu?" sorusunu yanıtlamaya yöneliriz.

theseus'un gemisi paradoksu "bir geminin çürüyen tahtaları tek tek yenileriyle değiştirilirse, tüm parçalar değiştiğinde bu hala aynı gemi midir?" sorusunu sorarak kimlik sorununu ele alan bir felsefi tartışmadır. gerçek soru şudur: "bu nesne kimlik olarak, yani bütünsel açıdan, hala aynı nesne midir?" ama insanlar çoğu zaman farkında olmadan şu soruya geçer "bu nesne fonksiyonel olarak aynı işi yapıyor mu?" insanlar genellikle şu akıl yürütmeyi yapar: "tahta değişti, geminin şekli aynı ve hala yüzüyor. demek ki aynı gemi." ama biz bu gözlemleri çoğu zaman makro düzeyde yaparız. mikro düzeyde ise değişen parçalar çoğu durumda birebir aynı olamaz. hammadde, yıpranmışlık, üretim ve montaj süreci farkı, anlık sistem dışı etkiler gibi fark yaratan birçok parametre vardır. kaos teorisindeki kelebek etkisi (butterfly effect) ve lorenz çekicisi (lorenz attractor) olgularında olduğu gibi mikro düzeyde olan küçük farklar bile bir süre sonra makro düzeyde etkilere yol açabilir. ayrıca bu karşılaştırmanın madde, form, işlev ve içkin durumlar düzeylerinde yapılması gerekir. bunlar dahi yeterli olmayabilir çünkü sistem teorisi açısından ele alındığında parçalar arasındaki ilişkiler, geri besleme döngüleri, organizasyon yapısı ve ortaya çıkan özellikler (emergent property) bu analizin parça bazında değil sistem bütününde yapılması gerektiğini söyler.

bu durumu işyerindeki birisinin yerine yeni bir kişi işi devraldığında da gözlemleriz. kişiler kağıt üstünde benzer özelliklere sahip olsalar da tarzlar, resmi ağlar dışındaki ilişkiler, güven ilişkileri ve kurum kültürü kişiye özgü etkileşimler yaratır. bu nedenle bir parçanın değişmesi aslında tüm sistemin yeniden tanımlanması anlamına gelir. sonuç olarak, yerine koyma yanılgısı yalnız mantıksal düzlemdeki sorular için değil, çoğu zaman gerçek dünyadaki pratik sistemlerin parçalarının değiştirilmesi durumlarında da beklenenden farklı çıktıların oluşacağını ifade etmektedir.