Zamanında Ortalığın Tozunu Artıran Roma İmparatorluğu, Neden Perslere Diş Geçiremedi?
tarihin en çok merak edilen meselelerinden biri, önüne çıkan her coğrafyayı ezip geçen roma imparatorluğu'nun persleri, yani bugünkü iran coğrafyasının kadim sahiplerini, neden bir türlü fethedemediği konusudur. roma'nın tüm antik dünyayı tek bir kalıba sokma ve karşısına çıkanı yutma arzusu, bu topraklarda tarihin en uzun soluklu ve muhtemelen en ironik açmazlarından biriyle sonuçlanmıştır. gallia'yı ehlileştiren, kartaca'yı yeryüzünden silen ve mısır'ı kendi tahıl ambarına çeviren bu görkemli mekanizma, ikinci yüzyıldaki zirvesinde altmış ile yetmiş milyon arasında insanı tek bir hukuk ve idari çatı altında toplamayı başarmıştı, yani o günlerde dünyada yaşayan her beş kişiden biri sezar'ın bastırdığı bir sikkeyle alışveriş yapıyor, aynı askeri postal sesini duyuyordu britanya'nın kuzeyinden mısır çöllerinin güneyine, atlantik kıyılarından fırat'a uzanan bu egemenlik, bilinen eski dünya'nın yaklaşık dörtte birine denk geliyordu. işte böylesine muazzam bir mekanizma doğuya yöneldiğinde, kendi gücünün gerçek sınırlarıyla yüzleşmek zorunda kaldı. karşılarında özümsenmeyi bekleyen dağınık barbar kabileler değil, kendi devlet aklı, köklü inanç sistemi ve evrensel hakimiyet vizyonu olan denk bir rakip duruyordu. partlar ve sonrasında sasaniler, roma'nın o bitmek bilmeyen genişleme hırsını yaklaşık altı yüzyıl boyunca durduran sarsılmaz bir duvar oldu. aslında bu durum iki farklı medeniyetin sadece askeri çatışmasından çok, derin bir kimlik ayrışmasını ve coğrafyanın çizdiği aşılmaz sınırları gözler önüne serer. roma'nın cermen ormanlarında yaşadığı teutoburg bozgunu belki geçici bir travmaydı, fakat doğudaki sınır asla geçmeyen bir yara haline geldi.
coğrafya meselesi, roma'nın mekan ve sınır anlayışını derinden sarsan ana etkendi
akdeniz havzasını güvenli bir iç denize çevirerek lojistik açıdan rahat bir hareket alanı kuran imparatorluk, anadolu'nun zorlu dağlarını ve ermenistan yaylalarını aşıp mezopotamya'ya inmeye çalıştığında zamanın ve mesafenin kendisine düşman kesildiğini gördü. dicle ile fırat arasındaki o geniş ve verimli topraklarda roma askerlerini bekleyen tek gerçek, kavurucu sıcaklar ve piyadelerin hareket kabiliyetini sıfırlayan uçsuz bucaksız düzlüklerdi. roma ordusu esasen yakın dövüş ve kuşatma sanatı üzerine kurgulanmış ağır piyadelerden oluşuyordu. pers coğrafyasının doğası ise son derece çevik atlı okçulara ve katafrakt denilen yıkıcı zırhlı süvarilere eşsiz bir hareket alanı sunuyordu. crassus'un mö 53 yılında carrhae'de aldığı o travmatik yenilgi, roma'nın alışık olduğu planlı ve güvenli ilerleyişin doğunun enginliklerinde ne kadar anlamsız kaldığını gösteren ilk büyük kırılma anıydı. öyle ki savaş meydanında can veren crassus'un kesik başının, ermenistan başkenti artaşat'ta part kralı ii. orodes ile ermeni kralı artavasdes'in birlikte izlediği bir kraliyet düğün ziyafetinde, sahnelenen bakkhalar tragedyasında pentheus'un kesik başı yerine sahne dekoru olarak kullanılması, roma soylularının doğu karşısında yaşadığı kültürel ve askeri şokun en sarsıcı simgelerinden biridir. bir romalı triumvirin başının, iki düşman kralın evlilik bağıyla birleştiği bir gecede yunan tragedyasının bir parçası haline getirilmesinden daha çarpıcı bir aşağılama tasarlamak zordur.
bu askeri ve taktiksel uyumsuzluğun arka planında ciddi bir lojistik sorun yatıyordu. roma askeri makinesinin hayatta kalabilmesi için kurduğu o muazzam tedarik düzeni, doğunun sonsuz gibi görünen boşluklarında neredeyse işe yaramaz hale geliyordu. jonathan roth'un roma ordusunun lojistiğini incelediği temel çalışmasında ortaya koyduğu üzere, tek bir lejyon ve ona bağlı yardımcı birlikler ile binek hayvanlarının günlük tahıl, et, su ve yem ihtiyacı tonlarca ağırlığa ulaşıyordu. birkaç lejyondan oluşan bir sefer ordusunun günlük ihtiyacı düşünüldüğünde ortaya elli tonu rahatlıkla aşan bir tedarik yükü çıkıyordu (bkz: jonathan p. roth, the logistics of the roman army at war, 1999). bu olağanüstü ağırlığı düşman topraklarında yüzlerce kilometre boyunca taşımak ve pers kuvvetlerinin uyguladığı yakıp yıkma taktiklerine karşı ayakta kalmaya çalışmak, roma komuta kademesi için bitmek bilmeyen bir çileye dönüşmüştü. tedarik hatlarının uzaması demek, sadece açlık ve susuzluk değil, aynı zamanda yerinde duran bir ordunun pusu, sıcak ve salgın hastalıklar karşısında savunmasız kalması demekti.
doğu cephesinin roma için ne kadar tehlikeli olabileceğini gösteren en sarsıcı tablo, imparator valerianus'un başına gelenlerdir
260 yılında edessa kuşatması sırasında roma ordusu içinde patlayan bir veba salgını lejyonları kritik biçimde zayıflattı. çaresiz kalan valerianus, sasani kralı i. şapur'un kampına barış görüşmesi için bizzat gittiğinde tuzağa düşürüldü ve esir alındı. böylece tarihte savaş meydanında esir düşen ilk roma imparatoru olarak yerini aldı. lactantius'un aktardığı ve doğruluğu modern tarihçilerce tartışılan rivayetlere göre şapur, valerianus'u atına bineceği zaman bir tabure olarak kullanıyordu. bu rivayetin ne kadar gerçek olduğu bir yana, naqş-ı rüstem'deki kaya kabartmalarında sasani kralının önünde diz çökmüş bir roma imparatoru figürünün hâlâ duruyor olması, bu yenilginin pers belleğine ne kadar derin işlediğinin somut kanıtıdır. doğu cephesi, roma'nın askeri gücüne değil bizzat imparatorluk onuruna doğrudan ulaşabilen tek coğrafyaydı.
işin çok daha derin ve kuşaklar boyu unutulmayan tarafı, iki toplumun zihin yapısındaki farklarda gizlidir
roma'nın kalıcı başarısı hiçbir zaman sadece kılıç gücüne değil, fethettiği bölgelerdeki yerel elitleri kendi bürokratik düzenine katma becerisine, yani romalılaştırma sürecine dayanıyordu. batıda barbar elitler roma vatandaşı olma ve o şatafatlı kültürel şemsiyenin bir parçası olma hevesiyle sisteme boyun eğerken, pers asilleri bu özümseme tuzağına düşmeyecek kadar köklü ve sarsılmaz bir benlik algısına sahipti. pers kimliği, zerdüştlük inancıyla ve şehinşahlık, yani kralların kralı olma geleneğiyle öylesine iç içe geçmişti ki roma'nın onlara sunabileceği hiçbir prestij ya da unvan, kendi topraklarındaki o derin aidiyet duygusunun yerini tutamazdı. roma aklı, sosyal olarak içine sızamadığı bir toplumu askeri olarak da kalıcı biçimde dönüştüremeyeceğini çok ağır bedeller ödeyerek öğrendi.
imparatorluğun kendi siyasi yapısındaki güç zehirlenmeleri ve bitmek bilmeyen taht kavgaları da doğu cephesindeki her türlü uzun vadeli planı kökünden baltalayan bir başka etkendi
doğal olarak hiçbir imparator, arkasında her an isyana hazır bir senato ve iktidar hırsıyla yanıp tutuşan rakip generaller varken ordusunu pers topraklarının karanlık derinliklerinde yıllarca tutma riskini göze alamazdı. üçüncü yüzyıl krizi gibi iç savaşların devleti felç ettiği dönemlerde roma kendi iç sınırlarını korumakta bile aciz kalırken, persler bu siyasi boşlukları kusursuz bir stratejik avantaja çevirmeyi bildi. tüm bu etkenlerin birleşimiyle zaman zaman şehirler yağmalandı ve geçici zaferler roma sokaklarında coşkuyla kutlandı, fakat pers medeniyeti her seferinde küllerinden yeniden doğarak o sınırları gerisin geriye itti.
yaklaşık yedi asır boyunca süren ve muhtemelen milyonlarca insanın hayatına mal olan bu anıtsal kilitlenme, raşidun halifeliği'nin tarih sahnesine aniden ve sarsıcı bir biçimde çıkmasıyla son buldu. roma ve pers imparatorluklarının yedinci yüzyılın başında yaklaşık çeyrek asır süren son büyük savaşı, birbirlerini bütünüyle tüketmeleriyle ve nihayetinde ikisinin de yıkıcı bir felakete sürüklenmesiyle biten trajik bir ironi taşır. iki büyük imparatorluğun bu jeopolitik inadı ve yorgunluğu, islam ordularının inanılmaz hızdaki yayılmasına adeta dikensiz bir gül bahçesi bıraktı. tarihin bu en uzun süreli çıkmazı, aslında hiçbir devletin tüm dünyaya tek başına hakim olamayacağının ve aşırı güç sarhoşluğunun daima kendi yıkımını hazırladığının en net kanıtıdır.