astronomik saat, zamana ek olarak gök cisimlerinin de konumlarını, ay'ın evrelerini burç kuşağı olarak bilinen zodyak hattını ve takvim bilgileri gibi çok sayıda bilgiyi gösterebilen bir araçtır. yapımı çok eskilere (14. yüzyıl kadar eskilerden bahsediyoruz) dayandığı için, günümüzdeki evren sistemi modellerine pek uymaz. bugün heliosentrik dediğimiz güneş merkezli modelin güneş sistemi için geçerli olduğunu artık biliyoruz ama eski dönemlerde jeosantrik dediğimiz yer (yani dünya) merkezli modeller kullanılıyordu. 

yani bu modele göre yer, evrenin merkezinde hareketsiz şekilde duruyordu, güneş, ay ve gezegenler onun etrafında dolanıyorlardı. yanılmıyorsam 16. yüzyıla kadar da bu model geçerliliğini korudu. yalnız astronomik saatler yine de eski modele uygun yapılmaya devam etti. bunun nedeni, pratik amaçlar için fazlasıyla yeterli olması ve dünya üzerinden bakıldığı zaman güneş'in gerçekten bizim etrafımızda dönüyormuş gibi görünmesi.

şimdi ben size prag'daki örnek üzerinden neyin ne olduğunu ve nasıl kullanıldığını anlatacağım. şu görseller üzerinden gidelim

önce resimde yazanları açıklayayım

tropic of cancer: yengeç dönencesi. dünya'nın eksen eğikliğinden kaynaklanır ve kuzey yarım kürede güneş'in öğle vakti tam tepede görünebileceği en kuzey enlemi gösterir.

daytime: gündüz. kadranın üst kısmında, yarım ay gibi görünen açık mavi alan.

zodiac: zodyak. güneş, ay ve gezegenlerin gökyüzünde hareket ettiği bölgenin 12'ye bölünmüş hâli diyelim basitçe.

24 hour clock: 12 saat + 12 saat şeklinde ayrı ayrı bölünmüş bir kadran. aslında saatle ilgili 2 kadran var. biri roma rakamlarından oluşan bu kadran, diğeri de en dışta koyu mavi, üzerinde birtakım garip sembollerin bulunduğu kadran. bu "ancient czech time" olarak gösterilmiş resimde. schwabacher rakamlarından oluşan 24 saatlik bir kadran burası.

sıralamayı biraz bozacağım mecburen.

ecliptic: ekliptik. güneş'in 1 yıl boyunca, üzerinde hareket ediyormuş gibi göründüğü hat. bu, güneş'in gerçekte yaptığı hareketi gösteren hattır.

mean solar ecliptic: ortalama güneş ekliptiği. dünya yörüngesinin eliptik olması ve dönme ekseninin eğikliği nedeniyle, güneş'in gerçek hareketi dümdüz bir yol izlemez. yaz ve kış mevsimlerindeki hareketleri gökyüzünde farklı görünür. "mean" yani ortalaması alınarak, görece düzgün bir yol belirlenir. yani gerçek gözlemlerin sonucu değil, bir hesaplama neticesidir.

present day time: modern 24 saatlik günümüz zamanını gösterir.

ancient czech time: eski çek zamanı. gün batımından itibaren 0 olan saat ile saymaya başlar. mevsimlere göre değişkendir.

place of observer: gözlemcinin bulunduğu yer, yani dünya. kadranın tam ortasında çünkü jeosantrik model temelli.

ecliptics: güneş ve ay'ın ekliptikleri.

setting border: batma sınırı. yani güneş'in ufuk çizgisi altına indiği sınır.

twilight: alacakaranlık

end and start of ancient day: eski çek sisteminde günün bitişi ve başlangıcı

mean revolutions of the moon: burada yine ortalaması alınmış, yani hesaplanmış bir durum var. bu kez de ay'ın dünya etrafındaki hareketinin bir ortalaması söz konusu.

star (siderial) time: yıldız zamanı. dünya'nın güneş etrafındaki hareketinden kaynaklı olarak, modern saatten günde yaklaşık 4 dakika ileridedir.

tropic of capricorn: oğlak dönencesi. yengeç dönencesi'nin güney yarım küre versiyonu.

astronomical night: astronomik gece. koyu renk daire ile gösterilmiş ve güneş'in, ufkun yeterince altında olduğu gece vaktini gösteriyor.

daybreak: şafak vakti.

sunrise: gün doğumu.

planetary hours border: gezegen saatleri sınırı. gündüzün ve gecenin 12 eşit parçaya bölündüğü eski bir sistem. buna göre her mevsimin uzunluğu da farklıdır.

planetary time: gezegen saati. gece ve gündüz saatlerinin farklı uzunluklara bölündüğü ve her saatin farklı bir gezegene atfedildiği eski bir sistem.

equator: ekvator. dünya'yı ikiye böldüğü varsayılan teorik çizgi.

şimdi burada neler olduğuna, yani bunların neye yaradığına bakalım

place of observer, olayın merkezidir. burada her ne kadar merkez prag olsa da bunu genel olarak dünya diye de alabilirsiniz. her şey bu merkez etrafında gerçekleşiyormuş gibi düşünülür.

ekvator, ekliptikler, dönenceler, sabit kabul edilen yerlerdir. zodyak ve ay'ın ortalama hareket çizgisi, hareketli yerlerdir.

bu arkadaşa bakıyoruz:

güneş göstergesi bu. bunun ucu roma rakamlı kadranda nereye denk geliyorsa orası saatin kaç olduğunu, en dış kadranda nereye denk geliyorsa orası da eski çek zamanını verir. bu daha çok belirli yaş üzeri insanların alışkın olduğu sistem olduğundan onlar burayı daha çok kullanır. üst bölgedeki açık mavi yarım ay bölgeye denk geliyorsa gündüz, alttaki koyu daireye denk geliyorsa gece, ara bölgelere denk geliyorsa alacakaranlık demektir. tabii ki bu bölgelere ne kadar yakın olduğuna bakarak mesela gün batımına ne kadar kaldığı gibi ara detayları da öğreniyorsunuz. "daha öğlene çok var" gibi cümleleri kurabilmek, bu sayede mümkün oluyor ve böylece de günlük işlerinizi düzenleyebiliyorsunuz.

güneş göstergesi, zodyakta nereye denk geliyorsa burç ve mevsim buradan öğrenilir. buna göre;

koç, boğa, ikizler (mart–mayıs) --> ilkbahar
yengeç, aslan, başak (haziran–ağustos) --> yaz
erazi, akrep, yay (eylül–kasım) --> sonbahar
oğlak, kova, balık (aralık–şubat) --> kış

ay'ın hareketlerini veren hat, ay'ın evresini söyler.

bu arkadaş ay göstergesi:

ay v güneş göstergeleri birbirine çok yakınsa tutulma olma ihtimali de yüksektir. göstergeler uzaksa böyle bir ihtimal de yoktur.

orta kısımdaki mavi bölgenin genişliği, günün uzunluğu hakkında bilgi verir.

tabii o dönemler astroloji ağırlıklı çalışmalar fazla olduğundan, gezegen zamanı, zodyak, ay evreleri gibi bölgeleri de daha çok astrologlar kullanıyordu. yalnızca astrologlar değil astronomlar da faydalanıyordu saatten. yıldız zamanı ve zodyak birlikte okunarak hangi yıldızların o sıralarda gökyüzünde göründüğü, güneş'in yörüngesi üzerinde hangi bölgede olduğu, gün dönümlerine ne kadar zaman kaldığı gibi bilgiler edinilebiliyor, teleskop ayarları gibi işler bunlara bakılarak yapılabiliyordu.

ibadetle ilgili zaman düzenlemeleri bu saate göre rahatlıkla yapılabiliyordu.

elbette bu günümüzde kullanmak için fazlasıyla sıradan bir saat ama unutmayın ki ilk yapıldığı zaman 14. yüzyıl civarları ve o dönemde bu bilgilere ulaşabilmek, şimdi olduğu gibi, bir ekrana parmak dokundurmak kadar kolay değildi. dolayısıyla yapıldığı zamanlar için olağanüstü faydalı bir alet olduğunu söyleyebiliriz.