* abd'nin philadelphia şehri adını bergama krallığı'ndan almıştır. bergama kralı 2. attalos (ki kendisi antalya şehrini de kuran kraldır, şehre attaleia, yani "attolos'un şehri" ismini koyar, antalya da ismini bu kraldan almaktadır) bugün manisa'ya bağlı alaşehir ilçesi olarak adlandırılan kenti kurduğunda kardeşine ithafen şehre philadelphia adını koyar. bu kelimenin anlamı "kardeş sevgisi"'dir. philadelphia şehri hristiyanlığın ilk 7 klisesinin (ilk 7 cemaatin) kurulduğu kentlerden biridir. bu yüzden adı incil'de geçer (yuhanna incili vahiyler bölümü). pensilvanya eyaletini kuran william penn, eyalette kurduğu şehre isim ararken incil'de adı övgü ile geçen ve anlamını beğendiği bu şehrin ismini seçer ve kurduğu şehre de bu aynı ismi koyar. philadelphia şehri ismini alaşehir ve bergama krallığı'ndan almış olur.

* sözü açılmışken; pergamon (bergama) bilindiği üzere büyük iskender sonrası antik dönemin en büyük krallıklarından biridir. eczacılık bilimi ünlü hekim galenos ile ilk kez burada doğmuş, tıp sembolü (kaseye dolanan yılan) buradan çıkmış (ki ilk kullanıldığı sütun bugün bergama müzesi'nde görülebilir), kütüphaneciliği değiştiren parşömen kağıdı burada icat edilmiştir (bu yüzden ciltli kitap modeli ilk kez burada uygulanmıştır). ünlü zeus sunağı osmanlı döneminde buradan berlin'e kaçırılmış, ve hala pergamon müzesi'nde sergilenmektedir (almanlar bu sunağı o dönemin padişahı abdulhamit'in özel izni ile götürdüklerini iddia etmektedir. almanlar sırf bu sunağı kaçırabilmek için mühendisler getirmiş ve bergama ile dikili arasına bu iş için hususi tren hattı inşaa etmiştir. kaçırdıktan sonra hattı sökmüşlerdir. sunağı kaçıran mühendis carl humann vasiyeti üzerine bergama'da gömülmüştür. şu an berlin'de bulunan bu sunağa paha biçilememekte, paranın satın alamayacağı söylenmektedir). pergamon kütüphanesi antik dönemde iskenderiye kütüphanesi'nden sonraki en büyük kütüphanedir. bergama krallığı, son kralının vasiyeti ile yunan anakarasındaki yunanlara karşı her daim müttefik olduğu roma imparatorluğu'na bırakılmıştır, roma bu sayede ilk kez anadolu'ya girebilmiştir (ki kralın efes'li bir şarkıcıdan olduğu söylenen gayrimeşru oğlu aristonikos bu vasiyete direnmiş ve kölelerden bir ordu toplayarak roma ile savaşmış, ilk savaşı kazansa da, roma daha büyük ordu toplayıp saldırınca kaybetmiştir. bugün bergama'da aristonikos'un heykeli vardır. bu romanlık konu da ayrı bir yazının konusu olsun). bergama'nın roma'ya bırakılmasından sonra ünlü romalı marcus antonius aşk yaşadığı kleopatra'ya jest olsun diye kütüphanedeki kitapları bergama'dan mısır'a taşıtmıştır ve kütüphane yok olmuştur.

* yine laf lafı açıyor :) mısır demişken; yediğimiz mısır sebzesinin asıl ismi darı'dır. 1600'lü yıllarda bu darı mısır ülkesi üzerinden istanbul'a gelmiştir. bu yüzden "mısır darısı" olarak adlandırılmıştır. ancak "mısır darısı" tanımı zamanla kısalmış ve sadece "mısır" denmeye başlanmıştır, yani sebzenin ismi bir süre sonra geldiği ülkenin ismini almıştır (hindi-turkey örneği gibi). yani "izmirliler mısır'a darı der" sözü aslında yanlıştır, darının ismi zamanla geldiği ülkenin adını alarak mısır'a dönüşmüştür.

* artık laf lafı açmasın, ilk maddeye geri dönelim :) hristiyanlığın ilk 7 klisesinden bir tanesi philadelphia (alaşehir) şehrindeydi dedik. diğer 6 klise de yine anadolu'da, ege'deki şehirlerde kurulmuştur. bunlar;

* ephesus (efes),
* smyrna (izmir),
* pergamon (bergama),
* thyateira (akhisar),
* sardis (salihli),
* laodikeia (goncalı)

şehirleridir. bu şehirlerin isimleri de yine aynı philadelphia'da olduğu gibi incil'de övgü ile geçer. isa bu 7 klise cemaatine direkt mektuplar göndermiştir. incil'in vahiyler bölümünün bazı kısımları "ephesus'lulara (efeslilere) de ki...", "symrna'lılara (izmirlilere) de ki..." diye başlar. bu yüzden abd'de bu şehirlerimizin ismini kendine koymuş olan çok sayıda yerleşim yeri bulunabilir. örneğin virginia, georgia eyaletlerinde ephesus (efes) isimli şehirler, delaware, georgia, tennessee eyaletlerinde symrna (izmir) isimli şehirler, mississippi, alabama, ohio eyaletlerinde sardis (salihli) isimli şehirler ya da yerleşim yerleri vardır...

* yine laf lafı açsın :) smyrna ve amerika demişken, abd'nin florida eyaletinde new symrna (yeni izmir) isimli 600 bin nüfuslu, 17 km uzunluğundaki ünlü plajı (new smyrna beach) ve lüks otelleri ile ünlü bir şehir de vardır, ancak farklı olarak bu şehrin ismi ilk 7 klise ve incil ile alakalı olarak konulmamıştır. bu şehrin ismi 1768 yılında izmir'den bu bölgeye göçen ve izmir'i özlediği için kolonisini kurduğu şehre new symrna ( yeni izmir) ismini veren kolonist andrew turnbull tarafından konulmuştur. (not: symrna kelimesi sanıldığı gibi grekçe değildir, hitit kökenli luvi'cedir, ve anadolu kökenli amazon prensesi symrna'dan gelir)

Bonus bilgi

* yine laf lafı açsın ama bu son olsun bari :) atina ve amazon demişken; yunan mitolojisinde anlatıldığına göre `amazonlar` savaşçı kadınlardan oluşan bir kabiledir. peki güney amerika'daki, brezilya'daki meşhur nehre ve ormanlara neden amazon denmiştir? çünkü amerika kıtasının keşfinden sonra, bu nehre avrupalılar ilk kez girdiklerinde ve ormanın içlerine doğru sandallarla ilerlediklerinde, kıyıdan ağaçlar arasından kendilerine saldıran yerlileri ilk kez görmüşlerdir, ancak bu yerliler çok cılız, zayıf ve kısa boyludurlar. bu yüzden bu yerlileri kadın sanmışlar ve kadınların kendilerine saldırdıklarını düşünmüşlerdir. bu yüzden bu bölgeye mitolojideki amazon kabilesine atfen amazonlar demişler, ve bu isim bu bölgeye zaman içinde yerleşmiştir.

* nehir demişken...

tamam şaka...

Zamanında İzmir Sınırları İçinde Kurulmuş Olan Pergamon Şehrinin Muhteşem Özellikleri