yukarıda gördüğünüz bayrak, tarihin en kısa süreli cumhuriyet girişimlerinden biri olan iran sovyet sosyalist cumhuriyeti'ne, diğer bir adıyla gilan sovyet cumhuriyeti'ne ait.

iran'ın bugününü anlamak için bakmamız gereken önemli kesitlerden birinde yer alan bu cumhuriyet nasıl kuruldu, neden kısa ömürlü oldu'nun cevapları tarih meraklıları için burada...

tarihin tozlu rafları, özellikle 20. yüzyılın başı, imparatorlukların arka arkaya yıkıldığı, saltanatların çöktüğü, bilimsel keşiflerin insanlığı adım adım atom çağına götürdüğü, petrolün işlenmesiyle enerjinin bollaştığı, dünya savaşlarının ufukta belirdiği bir dönemdir ve bana göre şu anda dünya üzerinde devam eden birçok sorunun, krizin veya savaşın bu dönemle yakından ilgisi vardır. işte o dönemde 1920'den sonra 1.5 yıl gibi çok kısa bir süre iran'ın gilan eyaleti'nde varlık gösteren bu devlet, iran'da devam eden ingiliz - rus çekişmesinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır ve bu devleti ortaya çıkaran hareketin lideri de mirza küçük han'dır.

tam bu noktada, mirza han'a geçmeden önce, o dönem iran'ının küçük bir siyasi fotoğrafını çekelim isterim.

o dönem bulduğu gibi iran petrollerine çöken, iran devletine sadece küçük bir sus payı veren ve karşılığında tam 60 yıl petrol çıkarma hakkı alan ingiltere ve yıllar önce kuzeyindeki topraklarını ilhak etmiş, ülkede birçok imtiyazın sahibi rusya, ülke içindeki hakim iki yabancı güçtü. osmanlı imparatorluğu çöküyor, ileride olaylara ilk elden dahil olacak olan abd de henüz orta doğu ile yakından ilgilenmiyordu. her iki ülke tarafından elde edilen imtiyazlar refah olarak dönmediği, tam tersine sadece birtakım çevreleri zengin ettiği için, yönetimdeki kaçar hanedanı'na, rusya ve ingiltere'ye duyulan antipati halk arasında gittikçe artıyordu.

yükselen bu seslerin sonunda iran'da demokratikleşme adına bir anayasa kabul edildi ve bir meclis kuruldu. bu girişim elbette ingiltere ve rusya'nın hoşuna gitmedi. iran meclisi 1908'de bombalanırken, o dönem kaçar hanedanı'nın korumak için rusya tarafından kurulmuş kazak tugayı direkt bu işte kullanıldı. meşruiyetçiler kısa sürede toparlandı, meclis yeniden kuruldu fakat tam o dönem 1. dünya savaşı'nın çıkmasıyla iran'da artık her şeyin daha da belirsizleşmeye başladığı bir dönem başladı. merkezi yönetimin neredeyse çöktüğü o dönemlerde, ülkeye egemen olan iki güç olan ingiltere ve rusya 1917 bolşevik devrimi'ni takiben fikir olarak iki ayrı uca düştü ve kaçınılmaz bir biçimde çıkarları çatışmaya başladı. bu noktada ingiltere ve rusya'nın iran'la derdinin "tamamen duygusal" olduğunu tekrar söylememe gerek yoktur sanırım, her iki ülke başından beri iran'ı iki parçaya bölerek paylaşmak istemekteydi.

özetle, 20. yüzyılın ilk çeyreğinde, ülkeyi iki devlete bölmek isteyen ingiltere ve rusya, iran'ı siyasi açıdan son derece çalkantılı bir hale getirmişti. ve bu ülkelerden rusya, tıpkı dünya'nın geri kalanı gibi iran'da da giderek yükselen bolşevik hayranlığına sırtını yaslayarak ülkeyi hazar kıyısından itibaren bölecek bir harekete destek verdi ve bu hareket yukarıda bayrağını gördüğünüz iran sovyet sosyalist cumhuriyeti'ni doğurdu. bu hareketin başında da, iran'da hala anılan, sevilen bir aktivist olan mirza küçük han yer aldı.

iran'da o döneme göre ciddi bir eğitim almış 1880 doğumlu bir fikir insanı olan mirza han, eğitimini yarıda bırakarak bir aktivist olarak bolşevik hareketine katıldı. mirza küçük han liderliğindeki "cengeli" (orman) hareketi, yukarıda saydığım son derece belirsiz koşullar altında ülkedeki yabancı güçlere karşı bir direniş başlattı. ve bolşevik kızıl ordunun da desteğiyle 5 haziran 1920'de iran sovyet sosyalist cumhuriyeti ilan edildi.

tarihin en kısa ömürlü devletlerinden biri olan bu cumhuriyet denemesi, yol arkadaşları arasındaki derin görüş ayrılıkları nedeniyle çabucak parçalandı.
mirza han ve destekçilerinin islami değerlerle harmanlanmış bir milliyetçilik ve toprak reformu taraftarı olması ama fikir olarak bağlı oldukları iran komünist partisi (bkz: hedar)'nin daha radikal, din karşıtı ve hızlı bir sosyalist dönüşüm istemesi nedeniyle hareket kendi içinde bölünürken, mirza küçük han yönetimden çekildi.

tam o dönemde sovyet rusya'nın, ingiltere ile yaptığı anglo - sovyet ticaret anlaşması (1921) sonrası iran'daki bu devrimci harekete rusya tarafından verilen destek kesildi, deyim yerindeyse satıldı. o dönem ordunun başında olan (ve ileride şah olacak) rıza han, tahran'dan başlattığı bir harekatla 1921 sonbaharında gilan eyaleti'ni geri aldı. mirza küçük han öldürüldü.(*)

kısa ömürlü iran sovyet sosyalist cumhuriyeti, ideoloji ve reelpolitik çatışmasına dair acımasız bir örnek olarak tarihteki yerini alırken, geriye bu bayrak ve molla rejimi ile reformcular arasında savrulan, israil ve abd arasındaki ateşte kalan, daha fazla demokrasi ve özgürlük isteyen iran halkı kaldı.

yazıyı bitirirken kısa bir not da eklemek isterim; meraklıları için bayrakta kırmızı zemin üzerinde ne yazıyor'u da araştırdım. sözkonusu yazıda iran mitolojisindeki en önemli figürlerden biri olan demirci kaveh'i temsilen kaveh yazıyor. iran kültürünün en ünlü edebi eserlerinden şehname'de anlatıldığına göre, demir ustası kaveh dönemin zalim hükümdarına karşı isyan bayrağını açan bir halk kahramanı. mirza küçük han ve cengeli hareketi, kendilerini halkını zalimlerden kurtaran modern birer "demirci kaveh" olarak görüyorlardı. bayrağa da bu ismi almakta tereddüt etmediler.

(*) kimi kaynaklara göre mirza küçük han öldürülmüştür. diğer bir kısmına göre ise, bulunduğunda cengeli içlerinde donarak ölmüş, daha sonra başı kesilerek tahran sokaklarında ibret için dolaştırılmıştır.

kaynaklar: başta wikipedia olmak üzere konuyla ilgili haber ve makaleler.