Şeyh Said Neden İsyan Etti?
resmi tarihin irtica, kürt siyasi hareketinin ulusal başkaldırı, ingilizlerin ise bulunmaz hint kumaşı olarak gördüğü; aslında hepsinden biraz barındıran ama temelinde yeni kurulan cumhuriyetin laik ve merkeziyetçi yapısına duyulan o büyük hazımsızlıktır.
isyanın fitilini ateşleyen ana motivasyon, 1924 yılında hilafetin kaldırılmasıdır
osmanlı döneminde padişahın (halifenin) gölgesinde, bölgelerinde yarı padişah gibi yaşayan, hukuku da vergiyi de kendi kafasına göre belirleyen o feodal derebeyleri ve şeyhler; ankara'dan gelen "artık ağa da maraba da kanun önünde eşittir" mesajını alınca paniklemiştir. şeyh said ve avaneleri için cumhuriyet; otoritelerinin sarsılması, müritleri üzerindeki mutlak hakimiyetin bitmesi demekti. bu yüzden halkı "din elden gidiyor", "hükümet dinsizdir" propagandasıyla galeyana getirmişlerdir. çünkü cahil kitleleri sokağa dökmenin en kolay yolu, onlara cennet vaat etmektir.
işin ikinci ve en can alıcı boyutu ise musul meselesidir
tam da genç türkiye cumhuriyeti'nin lozan'da çözülemeyen musul ve kerkük meselesi için ingiltere ile masaya oturduğu, hatta askeri bir harekat planladığı dönemde bu isyanın patlaması asla tesadüf değildir. ingiliz istihbaratının, bölgedeki aşiretleri "türkiye dinsizleşti, biz size bağımsızlık vereceğiz" diye fişeklediği ve silahlandırdığı (ya da lojistik göz yummalar, teşvik ve propaganda) tarihsel bir gerçektir. sonuç olarak türk ordusu gücünü isyanı bastırmaya harcamış, musul harekatı rafa kalkmış ve ingilizler masada kazanmıştır. ayrıca azadi örgütü gibi yapılarla temas kurarak, olayı dini bir ayaklanmadan etnik bir ayrışmaya (bağımsız kürdistan) evriltme çabası da vardır. ancak tabana yayılan söylem her zaman şeriat isterük olmuştur, çünkü halkın anlayacağı dil o dur.
özetlemek gerekirse
şeyh said isyanı, feodal düzenini korumak isteyen ağaların, hilafeti geri isteyen yobazların ve musul petrollerine konmak isteyen ingiliz emperyalizminin ortak yapımı olan bir karşı devrim girişimidir.