soruyu şu şekilde soralım: "isa'nın aralık ayında doğmuş olma ihtimali var mı?"

"doğuş efsanelerinin olası tarihsel kökenleri üzerine" hipotezime göre, meryem, 8 aylık hamileliğin ardından, mö 12 yılının 25 ağustos akşamı geç saatlerde (birkaç günlük bir hata payı olabilir), beytlehem kenti yakınlarındaki bir yolda isa'yı dünyaya getirdi. doğumdan sonra, aile en yakın çobanların evine gitti ve meryem, isa'yı bir yemliğe koydu. çobanlar kısa süre sonra geldiler ve meryem'i, yusuf'u ve yemlikte yatan bebeği buldular:

markos, isa'nın doğumundan bahsetmez. matta bahseder, ancak yılın hangi döneminde olduğuna dair bir bilgi vermez. luka, isa'nın gebe kalmasını yaz aylarında, doğumunu ise kuzuların doğum mevsimi olan ilkbaharda gerçekleştirir. yuhanna bu konuda sessiz kalır. pavlus da aynı şekilde bundan hiç bahsetmez.

isa’nın günümüzde 25 aralık’ta doğduğu bilgisi, yaygın kabul görmesine rağmen tarihsel bir veri değildir. aksine, eldeki metinler ve bağlamsal veriler bu tarihin oldukça zayıf bir ihtimal olduğunu düşündürür. buna rağmen bugün noel’in 25 aralık’la özdeşleşmiş olması, tarihsel gerçeklikten çok kilisenin erken dönem stratejileriyle daha çok ilgilidir.

incil anlatılarına bakıldığında en dikkat çekici ayrıntılardan biri, çobanların geceyi sürülerinin başında, açık arazide geçiriyor olmalarıdır. bu detay çoğu zaman gözden kaçar ama aslında mevsim tartışmasının kilit noktasıdır. filistin ve çevresi için aralık–ocak ayları soğuk ve yağışlıdır; sürüler bu dönemde genellikle açık arazide tutulmaz, daha korunaklı alanlara çekilir. buna karşın ilkbahar ayları, özellikle mart–nisan dönemi, kuzulama zamanıdır ve çobanların gece gündüz dışarıda bulunması olağan bir durumdur. anlatının sahne düzeni, kıştan çok bahara işaret eder.

dolayısıyla, isa aralık’ta doğdu, iddiası metnin kendi iç mantığıyla bile örtüşmez. bu noktada 25 aralık’ın neden seçildiği sorusu önem kazanır

roma dünyasında 25 aralık civarı, kış gündönümüne denk gelen ve güneşin yeniden doğuşunu simgeleyen pagan festivallerinin yoğunlaştığı bir dönemdir. sol invictus (yenilmez güneş: roma imparatorluğu'nun geç dönemlerinde yükselen ve imparator aurelian tarafından devlet dini haline getirilen bir güneş tanrısı kültüydü), saturnalia şenlikleri ve benzeri ritüeller bu tarihlerde kutlanır. erken dönem hristiyanlığı, bu köklü geleneklerle doğrudan çatışmak yerine daha pragmatik bir yol izler: yasaklamak yerine dönüştürmek. güneşin doğuşu mesih’in doğuşu. tarih aynı kalır, anlam değiştirilir.

kilise bu yöntemi yalnızca noel’de değil, pek çok bayramda ve ritüelde kullanmıştır. bu nedenle 25 aralık, tarihsel doğruluktan ziyade kültürel sürekliliğin ve politik uyumun ürünüdür.

yani, hristiyanlık yayılırken: "bunu yasaklayalım" yerine "anlamını değiştirelim" stratejisi izlendi. bu, kilise tarafından çok sık başvurılan bir yöntemdi: pagan bayramına hristiyan anlam yükleme, pagan mekanını kiliseye döndürme, pagan ritüeli ise bir aziz gününe çevirme vb...

peki madem tarih 25 aralık, neden özellikle iskandinav ülkelerinde ve bazı geleneklerde kutlamalar 24’ü akşamı başlar?

burada modern zaman algısıyla antik zaman anlayışı arasındaki fark devreye girer. yahudi geleneğinde ve erken hristiyanlıkta gün, bizim bugün kullandığımız gibi gece yarısında değil, gün batımında başlar. şabat’ın cuma akşamı başlaması bunun en bilinen örneğidir. dolayısıyla 25 aralık, teknik olarak 24 aralık gün batımında başlar. ortaçağ avrupası boyunca bu zaman anlayışı yaygındır.

modern saat sistemiyle birlikte günlerin gece yarısında başladığı algısı yerleşse de, bazı kültürler bu eski ritmi korumuştur. iskandinav ülkelerinde noel’in 24’ünde kutlanması, tarihi yanlış bilmekten değil, günün ne zaman başladığına dair eski kabullerin sürdürülmesindendir. yani aslında 24’ünde kutlanan noel, yine 25 aralık noel’idir, yani sadece eski zaman hesabıyla.

yazıya genel olarak özet geçersem

isa’nın aralık ayında doğmuş olması pek olası değildir. 25 aralık, tarihsel değil sembolik bir tercihtir. 24 aralık’ta kutlayanlar hatalı değil, aksine antik zaman algısına daha sadıktır. bunu öğrendikten sonra noel’in tarihi, sabit bir gerçek olmaktan çıkıp; din, siyaset, kültür ve takvimlerin nasıl iç içe geçtiğinin güzel bir örneğine dönüşüyor. kanımca bu da insanın ufkunu iki katına çıkaran bilgilerden biridir.