Kökünden Sökülünce Ölümcül Bir Çığlık Attığına İnanılan Bitki: Adamotu
bir bitki düşünün… kökünden söküldüğünde öyle korkunç bir çığlık attığına inanılıyor ki, bu sesi duyan insanın ölebileceği söyleniyor. peki böyle tehlikeli bir bitkiyi topraktan çıkarmak gerekirse ne yapılmalı? okuduğum kadarıyla ve eski inanışlara göre çözüm oldukça ilginçmiş: işi bir köpeğe yaptırmak!
ilk duyduğumda eski bir korku masalını andıran bu hikayenin, aslında yüzyıllar öncesine uzanan bir geçmişi varmış. üstelik yalnızca anlatılarda değil, bugün önemli kütüphanelerde korunan eski el yazmalarının sayfalarında da karşımıza çıkıyor. hikayemizin kahramanı, adamotu. bilimsel adıyla mandragora.
akdeniz çevresinde yetişen bu bitkinin en dikkat çekici özelliği, köklerinin bazen insan bedenini andıran şekiller alması. iki yana ayrılan kökler, gövdeyi ve bacakları çağrıştırabiliyor. insan biçimine benzeyen bu görüntü, yüzyıllar boyunca hayal gücünü beslemiş. belki de adamotunun sıradan bir bitkiden çıkıp efsanelerin merkezine yerleşmesinin ilk nedeni de budur.
fakat adamotunun geçmişi yalnızca görüntüsünden ibaret değil
bir dönem tıp dünyasının da yakından ilgilendiği bitkilerden biriymiş.
antik yunan ve roma dönemlerinde çeşitli ağrıların hafifletilmesi, hastaların sakinleştirilmesi ve cerrahi müdahaleler öncesinde uyuşturucu etki sağlanması amacıyla kullanılıyormuş. milattan sonra 1. yüzyılda yaşamış hekim dioskorides, adamotunun özelliklerinden söz eden önemli isimlerden biriydi. kökünden hazırlanan karışımların ağrı ve uyku üzerindeki etkilerini anlatmış zamaninda.
bugün ameliyat denildiğinde aklımıza modern anestezi geliyor. oysa geçmişte, hastanın ameliyat sırasında duyacağı acıyı azaltmak hekimlerin en büyük sorunlarından biriydi. adamotu da bu soruna çözüm ararken başvurulan bitkiler arasındaydı. orta çağ'da ise adamotu suyu ve başka bitkisel maddelerle hazırlanan, uyku verici süngerlerden söz ediliyordu. spongia somnifera adı verilen bu süngerlerin cerrahi müdahaleler öncesinde hastaları uyutmak amacıyla kullanıldığı biliniyor. elbette bu yöntemlerin etkisi ve güvenilirliği günümüz tıbbındaki anesteziyle karşılaştırılamaz.
eski kaynaklarda baş ağrısı, kulak ağrısı, gut ve çeşitli başka rahatsızlıklar için de önerildiğini görüyoruz. ancak geçmişte bir bitkinin tedavi amacıyla kullanılmış olması, anlatılan bütün faydalarının bilimsel olarak kanıtlandığı anlamına gelmiyor.
bir de işin büyülü tarafı var
insan biçimini andıran kökleri nedeniyle adamotunun olağanüstü güçler taşıdığına inanılıyordu. doğurganlıkla, aşkla, şansla ve bereketle ilişkilendiriliyor; kimi zaman bir tılsım gibi saklanıyordu. bazı insanlar onu evlerinde bulundurmanın kendilerine uğur getireceğini düşünüyordu. böylece adamotu, bir yandan hekimlerin ilgisini çeken bir bitki, diğer yandan büyü ve halk inanışlarının vazgeçilmez unsurlarından biri haline gelmiş.
gelelim en tuhaf kısmına… adamotunun topraktan çıkarılmasıyla ilgili korkutucu inanışa
orta çağ avrupa'sında bitkinin kökünden sökülürken insan sesine benzeyen korkunç bir çığlık attığı anlatılıyordu. bu çığlığı duyan kişinin delirebileceğine, hatta ölebileceğine inanılıyordu. bazı anlatılarda köpeğin de bu sesi duyduktan sonra öldüğü söyleniyordu. ilginç bir ayrıntı: adamotunun sökülürken çığlık attığı inanışının avrupa'daki yazılı izleri özellikle 12. yüzyılda belirginleşiyor. yani bitkinin köpek yardımıyla çıkarılmasına ilişkin anlatılar daha eski dönemlere uzansa da ölümcül çığlık motifi zamanla bu hikayenin önemli bir parçasına dönüşmüş.
peki insanlar bu kadar korktukları bir bitkiyi nasıl topluyordu?
eski bitki kitaplarında anlatılan yöntem gerçekten şaşırtıcı. önce adamotunun çevresindeki toprak açılıyor, ardından köküne bir ip bağlanıyordu. ipin diğer ucu bir köpeğe tutturuluyordu. bitkiyi toplayacak kişi ise uzaklaşıyor, kulaklarını kapatıyor ve bazı anlatımlara göre bir boru üfleyerek korkulan sesi bastırmaya çalışıyordu.
köpek hareket ettiğinde bitki kökünden sökülüyordu. böylece ölümcül olduğuna inanılan çığlığın insana ulaşmayacağı düşünülüyordu.
üstelik bu hikayeler yalnızca sözlü anlatılarda yaşamamış. british library koleksiyonunda bulunan 12. yüzyıla ait harley ms 1585 adlı bitki kitabında, adamotu ve ona bağlanmış bir köpek resmedilmiş. 15. yüzyıla ait başka bir el yazmasında ise kulaklarını kapatmış, boru üfleyen bir adam görülüyor.
bana kalırsa bu çizimler, dönemin insanlarının dünyayı nasıl algıladığına dair çok şey anlatıyor.
düşündüğümde adamotunun hikayesinde beni en çok etkileyen şey, bir bitkinin insan zihninde nasıl bambaşka anlamlara bürünebildiği.
bir kök, insana benzediği için kutsal sayılmış. ilaç olarak kullanıldığı için değer görmüş. bilinmeyen özellikleri nedeniyle korku yaratmış. sonunda da onu topraktan çıkarabilmek için köpeğin kullanıldığı tuhaf bir ritüelin başkahramanı olmuş.
adamotu da bütün bu özellikleriyle yalnızca ilginç bir bitki değil,bilimin, inançların ve hayal gücünün yüzyıllar boyunca nasıl iç içe geçtiğini gösteren küçük ama oldukça şaşırtıcı bir tarih hikayesi.