3 eylül 1878 akşamı princess alice yolcularının önünde açık deniz, fırtına veya günler sürecek bir yolculuk yoktu. londra'nın içinden geçen thames nehri'ndeydiler ve günübirlik geziden evlerine dönüyorlardı.

saat 19.40 civarında çok daha büyük bir yük gemisi princess alice'ın gövdesine çarptı. küçük yolcu vapuru beş dakikadan kısa sürede ikiye ayrılıp battı. suya düşen yüzlerce insanı bekleyen şey ise bildiğimiz nehir suyu değildi. kazanın yaşandığı noktaya, londra'nın arıtılmamış kanalizasyonu henüz boşaltılmıştı.

facianın başlangıcı oldukça neşeliydi. london steamboat company'ye ait, iki yanındaki çarklarla ilerleyen princess alice; aileleri, çocukları ve günübirlik gezginleri kent kıyısındaki eğlence yerlerine götürüyordu. 3 eylül seferi de “moonlight trip” adıyla duyurulmuştu. yolcuların çoğu rosherville bahçelerinde ve kent kıyısında geçirdikleri günün ardından londra'ya dönüyordu.

akşam karanlığı çökerken vapur, woolwich yakınlarındaki gallions reach bölgesine girdi. karşıdan 1.300 tondan ağır, demir gövdeli bywell castle geliyordu. iki geminin kaptanı birbirini gördü fakat hangi taraftan geçecekleri konusunda yaptıkları manevralar gemileri ayırmak yerine aynı noktaya taşıdı.

bywell castle'ın makineleri durdurulup geri çalıştırıldı ama mesafe kalmamıştı. geminin demir burnu princess alice'a sağ tarafından, çark kutusunun hemen önünden girdi. görgü tanıklarından biri, vapurun ekmek kesilir gibi ikiye ayrıldığını anlatacaktı.

güvertedekiler ne olduğunu görebilmişti; aşağıdaki salonlarda bulunanların böyle bir şansı olmadı. çarpışmayla devrilen eşyalar, dar geçitlere yönelen kalabalık ve içeri dolan su çıkışları birkaç dakika içinde kapattı. gemi batarken yolcuların büyük bölümü ya içeride sıkıştı ya da güçlü akıntıya kapıldı. bywell castle'ın mürettebatı halatlar, can simitleri ve suda kalabilecek ne bulduysa attı. çevredeki tekneler de yardıma geldi fakat vapurun ortadan kaybolması, yardımın yetişebileceğinden çok daha hızlı gerçekleşmişti.

ölü sayısının neden “yaklaşık 650” olarak verildiği de dönemin güvenlik anlayışını gösteriyor. thames'teki yolcu gemilerinin kimleri taşıdığını kaydetmesi gerekmiyordu. ortada eksiksiz bir yolcu listesi bulunmadığı için princess alice'ta tam olarak kaç kişinin olduğu ve kaç kişinin öldüğü hiçbir zaman kesinleştirilemedi. kaynaklar 600 ile 700 arasında değişiyor; london museum yaklaşık 650 kişinin öldüğünü kabul ediyor. olay hâlâ thames tarihinde tek bir kazada yaşanan en büyük can kaybı.

faciayı daha korkunç hale getiren kanalizasyon kısmı, sonradan eklenmiş bir şehir efsanesi değil.

1858'deki “great stink” sırasında thames'ten yükselen koku londra parlamentosunu bile çalışamaz hale getirince mühendis joseph bazalgette şehrin kanalizasyon sistemini yeniden kurmuştu. yeni sistem atıkları merkezden uzaklaştırarak kentin doğusundaki crossness ve beckton tesislerine taşıyordu. bu düzenleme merkezi londra'yı büyük ölçüde rahatlatmıştı fakat atık henüz arıtılmıyordu.

kanalizasyon dev haznelerde biriktiriliyor, gelgit uygun olduğunda ham haliyle nehre bırakılıyordu. yalnızca crossness'taki kapalı haznenin kapasitesi 25 milyon ingiliz galonu, yani yaklaşık 114 milyon litreydi. crossness pumping station'ın tarih kayıtlarına göre princess alice battığı sırada hem crossness hem de beckton yakın çevredeki thames'e arıtılmamış kanalizasyon boşaltıyordu.

yaklaşık 650 kişinin tamamını kanalizasyonun zehirlediğini söylemek doğru değil. yolcuların çoğu gemide sıkıştığı veya akıntıda boğulduğu için öldü. fakat dışarı çıkmayı başaranlar da görüşü ve nefes almayı zorlaştıran, insan atığıyla ve dönemin sanayi artıklarıyla kirlenmiş suda mücadele etmek zorunda kaldı. london museum, bu suyun hem yolcuların durumunu ağırlaştırdığını hem de kurtarma çalışmalarını zorlaştırdığını belirtiyor.

ertesi gün woolwich tersanesinde geçici morglar kuruldu. cesetler günler boyunca nehrin farklı noktalarında kıyıya vurduğu için aileler kayıplarını bulabilmek amacıyla bir yerden diğerine gitmek zorunda kaldı. yolcu listesi bulunmadığından bazı kurbanların kimliği de hiçbir zaman belirlenemedi.

kazadan sonra yürütülen adli soruşturmayla ticaret kurulu incelemesi, suçun hangi gemide olduğu konusunda farklı sonuçlara ulaştı. princess alice'ın kaptanı da öldüğü için o son manevrayı neden yaptığı öğrenilemedi. buna rağmen nehir trafiğinin başıboşluğu, yetersiz kurtarma imkânları ve kanalizasyonun ham halde boşaltılması artık görmezden gelinemedi.

1888'de crossness'ta yeni çökeltme sistemi açıldı ve ham kanalizasyonun doğrudan nehre bırakılması sona erdi. katı atıklar özel gemilerle açık denize taşınmaya başladı. bugünün ölçülerine göre kusursuz bir çözüm değildi ama princess alice yolcularının düştüğü suyla sonraki yılların thames'i aynı değildi.

princess alice'ı ikiye bölen bywell castle ise kazadan sonra çalışmayı sürdürdü. 29 ocak 1883'te iskenderiye'den hull'a pamuk tohumu ve fasulye taşırken portekiz açıklarında son kez görüldü. beş yıl önce yüzlerce insanı birkaç dakika içinde nehre döken gemiden bir daha haber alınamadı.

kaynaklar:
https://www.londonmuseum.org.uk/…ng-princess-alice/
https://crossness.org.uk/timeline/
https://www.rmg.co.uk/…ns/objects/rmgc-object-63406
https://www.tynebuiltships.co.uk/…llcastle1870.html