Kafası Tek Başına Yaşayıp Kendine Yeni Bir Vücut Büyüten Canlı: Deniz Sümüklü Böceği
japon araştırmacı sayaka mitoh, laboratuvardaki akvaryumları kontrol ederken yaprak biçiminde yeşil bir deniz sümüklüböceği kafasının tek başına süründüğünü gördü. hayvanın gövdesi akvaryumun başka bir köşesindeydi. daha da tuhafı, iki parça da hareket ediyordu.
mitoh ilk anda kafanın kalp ve diğer organlar olmadan kısa sürede öleceğini düşündü. birkaç saat sonra kopmuş kafa alg yemeye başladı. bir gün içinde boynundaki açık yara kapandı. yedinci güne doğru şeffaf dokunun içinde yeni bir kalp oluştu; yaklaşık yirmi gün sonra kalbi, sindirim sistemi ve bütün uzantılarıyla eksiksiz bir gövde kafanın arkasında yeniden belirdi.
hayvan kendi başını kesip kaçmıyordu. boynunda bulunan halka biçimindeki bir yarılma hattı boyunca kasılarak kalp ve organların büyük bölümünü taşıyan eski gövdesini geride bırakıyordu. “ototomi” adı verilen bu davranış, kertenkelenin kuyruğunu bırakmasının çok daha ileri götürülmüş haliydi. kuyruk yerine hayvanın neredeyse tamamı çöpe gidiyordu.
geride kalan gövde de hemen ölmüyordu. dokunulduğunda tepki veriyor, kimi örneklerde günlerce, hatta aylarca hareket etmeyi sürdürüyordu. fakat o taraftan yeni bir kafa çıkmadı. zamanla rengi soldu ve dokuları parçalandı.
kazanan taraf kafaydı.
elysia cf. marginata ve aynı yeteneğin görüldüğü elysia atroviridis, keseli deniz sümüklüböcekleri olarak bilinen bir gruba ait. bu hayvanlar yedikleri algleri bütünüyle sindirmek yerine alg hücrelerinin içindeki kloroplastları kendi dokularına yerleştirebiliyor. bitkilerin güneş ışığını enerjiye çevirmek için kullandığı bu yapılar, bir süre daha sümüklüböceğin hücrelerinde çalışmayı sürdürüyor. başkasının kloroplastını çalmaya “kleptoplasti” deniyor.
vücudundan ayrılmış kafanın üzerinde de çalışan kloroplastlar kalıyor. araştırmacılar, sindirim sisteminin büyük bölümünü kaybeden kafanın yeni gövde oluşana kadar güneş ışığından elde edilen bu ek enerjiyle ayakta kalabileceğini düşünüyor. kanıt henüz “yalnızca fotosentez sayesinde yaşıyor” dedirtecek kadar kesin değil; kafa birkaç saat içinde alg yemeye de başlıyor. yine de kendi vücudunu yeniden kuran bir kafanın yanında geçici bir güneş paneli taşıması epey işe yarıyor olmalı.
peki hayvan neden kalbini bile geride bırakacak kadar masraflı bir işe girişiyor?
ilk akla gelen cevap avcıdan kaçmak. kertenkele kuyruğunu birkaç saniyede bırakıp uzaklaşır. bu sümüklüböceğinin gövdeden ayrılması ise birkaç saat sürüyor. araştırmacılar hayvanları çimdikleyip bir avcı saldırısını taklit ettiklerinde de vücutlarını bırakmadılar. ağır çekimde yapılan böyle bir kaçışın, kendisini yemek üzere olan balığa karşı pek faydası olmayacağı açık.
daha güçlü şüphe iç parazitler üzerinde toplandı. incelenen elysia atroviridis grubunda vücutlarını tamamen veya kısmen bırakan hayvanların parazit taşıdığı görüldü. parazitsiz 64 bireyin hiçbiri aynı davranışı göstermedi. yeni gövde büyüten hayvanlar eski bedenlerinde yaşayan parazitlerden de kurtulmuş oldu. elimizde henüz kesin bir “parazit geldi, gövdeyi at” düğmesi yok; fakat eski evi içindeki kiracıyla beraber terk etmek şimdilik davranışın en mantıklı açıklamalarından biri.
bu yetenek her yaşta da çalışmıyor. genç kafalar hızla beslenip yeni gövde oluştururken yaşlı bireylerin ayrılan kafaları alg yemedi ve yaklaşık on gün içinde öldü. rejenerasyon sonsuz yaşam sağlamıyor; başarısı hayvanın yaşı ve enerji durumuyla sınırlı.
laboratuvarda bir bireyin bu işlemi iki kez yapabildiği bile görüldü. eski kalbini bırakıp yenisini büyüttü, sonra o kalbin bulunduğu gövdeyi de atarak bir kalp daha yaptı. araştırmacıların ilk gün akvaryumda gördüğü başıboş kafa bir deney kazası değildi; kalbini gerektiğinde tek kullanımlık eşya gibi geride bırakabilen bir hayvanın normal hayat planıydı.
kaynaklar:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33689716/
https://doi.org/10.1016/j.cub.2021.01.014