James Bond'un Yazarı Ian Fleming ile Erno Goldfinger'ın Mimarlık Tarihine Geçen Kavgası
mimarlık tarihinin en garip dedikodularından biri, 1950'lerin sonunda londra'nın yeşil hampstead semtinde başladı. bir tarafta dünyanın en ünlü casusluk romanlarının yazarı vardı: dünyaca ünlü james bond'un yaratıcısı ian fleming. karşısında ise modernist mimariyi britanya'ya taşıyan, sert mizaçlı bir macar-yahudi göçmen: erno goldfinger. bu iki adam arasındaki gerilim, bugün hâlâ tartışılan bir mimari akıma -brutalizm'e- kalıcı bir kültürel iz bıraktı. betonun soğuk gri yüzü, hem james bond filmlerinin kötü adamına ismini verdi hem de onlarca distopik filmin sahnesi oldu...
1. ian fleming - erno goldfinger: "kötü adamın" gerçek hikayesi
hikayenin tohumları 1937-1939 yıllarında atıldı. genç erno goldfinger, eşi ursula blackwell (crosse & blackwell şirketinin varisiydi) ile birlikte hampstead'in willow road sokağında bir ev inşa etmek istedi. ne yazık ki bu modernist yapıyı yapabilmek için bölgedeki dört adet viktorya/georgian dönemine ait küçük evi (cottage) yıktırması gerekti. bu yıkım, civarın muhafazakar sakinlerini fena halde kızdırdı; itirazcılar arasında -söylentilere göre- ian fleming de vardı. goldfinger 1939'da bitirdiği 1-3 willow road üçlü ev sırasını, özellikle de orta evi olan 2 willow road'u nihayet inşa etti. (bu ev bugün national trust tarafından korunan bir müzedir.)
1959'da fleming, james bond serisinin yedinci romanı goldfinger'ı yayımladı. kitabın kötü karakteri auric goldfinger -"auric" latince "altın" demektir- fort knox'un altın rezervlerini çalmaya çalışan, letonya doğumlu, açgözlü, kısa boylu, kızıl saçlı bir sovyet ajanıydı. karakterin gerçek goldfinger ile fiziksel benzerliği yoktu, fakat ismin tesadüf olmadığı belliydi.
hikayenin başlangıcı için iki farklı versiyon var; popüler olanına göre fleming, willow road'daki yıkımlardan duyduğu öfkeyle kötü adamına bilinçli olarak goldfinger'ın adını verdi.
her ne olduysa, kitap basılır basılmaz erno goldfinger küplere bindi. avukatını arayıp yayıncı jonathan cape ile iletişime geçmesini istedi; ismi bir sovyet ajanına verilmek suretiyle itibarı zedeleniyordu. fleming bu blöfe sinirlenip yanıt olarak karakterin adını "goldprick" (affınıza sığınarak yaklaşık çevirisi şu oluyor: "altınya..ak") yapmakla tehdit etti. yayınevi, basımın gecikmesinden kaynaklanabilecek gelir kaybı korkusuyla mahkemeye gitmek istemedi. sonuçta mahkeme dışında uzlaşma sağlandı: yayınevi goldfinger'ın hukuk masraflarını üstlendi, kitabın ilk baskısının başına "tüm karakterler kurgusaldır" ibaresi eklendi ve goldfinger'a kitabın altı imzalı/ücretsiz nüshası gönderildi ve olay 1959 sonunda kapandı. hikayenin mutlu sonu şu: erno goldfinger, ölümüne (15 kasım 1987) kadar evine "goldfinger konuşuyor, gizli ajan mıyım?" diye dalga geçen anonim telefonlar aldı. 1964'te sean connery'nin başrolde olduğu goldfinger filmi seriyi efsaneleştirince, mimarın acısı bir kat daha arttı. üstelik filmde goldfinger'ı oynayan alman aktör gert fröbe'nin geçmişte nazi partisi üyesi olduğu ortaya çıkınca film bir süre israil'de yasaklandı -auric goldfinger karakteri, sahibi olan yahudi mimar için sanki kasıtlı bir biçimde ironik bir kabusa dönüşmüştü.
2. mimar erno goldfinger: beton devlerin babası
bond filminin gölgesi, goldfinger'ın kim olduğunu çoğu zaman örtüyor. aslında o, 20. yüzyıl britanya modernizminin en önemli figürlerinden biriydi.
11 eylül 1902'de budapeşte'de varlıklı bir yahudi ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. aile işi kerestecilikti; ilk gençliği avusturya-macaristan imparatorluğu'nun transilvanya bölgesinde ve avusturya alpleri'nde geçti. imparatorluğun çöküşünden sonra 1921'de paris'e taşındı. burada école des beaux-arts'ta léon jaussely'nin atölyesinde, ardından -brutalizm açısından çok önemli bir isim olan- auguste perret'nin yanında çalıştı. perret, betonarme konstrüksiyonun ustasıydı ve genç goldfinger'a betona olan tutkusunu aşıladı. paris'te ayrıca le corbusier, mies van der rohe, man ray, max ernst, robert delaunay gibi avangard sanatçı ve mimarlarla tanıştı; le corbusier'nin vers une architecture kitabından derinden etkilendi.
1934'te eşi ursula ile birlikte londra'ya yerleşti ve 1945'te ingiliz vatandaşı oldu. marksist bir entelektüeldi: komünist parti'nin ingiltere'deki gazetesi daily worker'in ofislerini ve ingiliz komünist partisi'nin genel merkezini tasarladı. ıı. dünya savaşı sonrası britanya'da yaklaşık 4 milyon konutun yıkılması veya hasar görmesi, hükümeti acil sosyal konut çözümlerine itti -ve goldfinger'a hayalini gerçekleştirme fırsatı verdi.
balfron tower (1965–67)
doğu londra'nın poplar mahallesinde, blackwall tunnel'a komşu olarak yükselen 27 katlı bu blok, goldfinger'ın "büyük ölçekli sosyal konut" vizyonunun ilk büyük denemesiydi. yapının en çarpıcı özelliği, asansör/servis kulesini ana bloktan ayırması ve aradaki köprülerle üçer kat aralıklarla bağlamasıydı; böylece asansörlerin sesi dairelere ulaşmıyor, bağlantı kat koridorları "gökyüzünde sokaklar" (streets in the sky) işlevi görüyordu. goldfinger, projenin sosyal başarısını ölçmek için 1968'de iki ay boyunca eşiyle birlikte 130 numaralı daireye taşındı ve sakinleri davet ettiği şampanyalı kokteyl partileri verdi. bu deneyimden topladığı gözlemler bir sonraki -daha ünlü- projesinin temelini oluşturdu. balfron 1996'da grade ii, 2014'te grade ii* listeye alındı.
ingiltere'de tarihi yapıları koruma altına alan bir sistem var: listed building (listelenmiş yapı)
yapıları önem derecesine göre üç kategoriye ayırıyorlar:
grade i: en üst seviye. "istisnai öneme sahip" yapılar. ingiltere'deki tüm listeli yapıların yalnızca %2'si bu kategoride yer alır. westminster sarayı, stonehenge gibi yapıları içerir.
grade ii*: orta-üst seviye. "özellikle önemli" yapılar. tüm listeli yapıların yaklaşık %6'sı bu kategoriye girer. yıkılmalarına izin verilmemekle birlikte ne dışında ne de içinde ciddi değişiklikler yapılamaz.
grade ii: temel koruma seviyesi. "ulusal öneme sahip" yapılar. listeli yapıların %92'si bu kategoriye girer. yine de yıkım ve büyük değişiklikler için özel izin gerekir.
trellick tower (1968–1972)
batı londra'da kensal town'da yükselen, 31 katlı, 98 metre yüksekliğindeki trellick (anten dahil 120 m) goldfinger'ın başyapıtıdır. 28 haziran 1972'de açıldı; cheltenham estate adlı karma kullanım kompleksinin bir parçasıydı ve içinde 217 daire, 6 dükkan, gençlik ve kadın merkezleri vardı. goldfinger balfron'da yaptığı hataları düzeltti: ek bir asansör koydu, servis kulesini 90 derece döndürerek daha ince ve anıtsal bir silüet yarattı. açıldıktan kısa süre sonra sakinleri tarafından "tower of terror" (korku kulesi) lakabını aldı; j. g. ballard'ın 1975 tarihli distopik romanı high-rise'ın okurlarınca esin kaynağı olduğu düşünüldü. bina 1998'de grade ii* listelendi -bu statü, ironik biçimde grenfell felaketinden sonra binanın yangın güvenliği açısından korunmasına yardımcı oldu, çünkü dışına alev alabilen kaplama eklenmesi yasaklandı.
goldfinger'ın diğer önemli yapıları arasında 2 willow road (1939, kendi evi, bugün national trust), alexander fleming house/metro central heights (1966, grade ıı 2013), greenside (eski westville road) ilkokulu ve carradale house sayılabilir. britpop grubu blur, 1995 tarihli "best days" şarkısında trellick'i andı; bina t-shirt'lerden tablolara bir popüler kültür ikonuna dönüştü. goldfinger 1975'te royal academy of arts üyesi seçildi, 1987'de 2 willow road'da hayatını kaybetti.
sonuç: bir ismin iki sonu
1959'da öfkeli bir mimarın bir roman yazarıyla giriştiği küçük kavganın bugün hâlâ konuşuluyor olması tesadüfi değil. çünkü o kavga aslında çok daha büyük bir şeyin minyatürüydü: modern mimari ile gündelik insanın, vizyon ile alışkanlığın, beton ile romantizmin çatışması. goldfinger gökyüzünde sokaklar hayal ederken fleming için bu sokaklar bir altın hırsızının uğursuz adıyla bütünleşti.
bugün trellick tower'ın gri sırtı londra'nın sevilen siluetlerinden biri; brutalizm fotoğrafları sosyal medyada milyonlarca beğeni topluyor. ancak robin hood gardens'ın bulldozer izleri hâlâ taze. brutalist binalar yıkıldıkça yalnızca beton değil, savaş sonrası "herkese güzel konut" idealinin son fiziksel kanıtları da kayboluyor. belki brutalizm'in en büyük dersi şu: bir mimari stilden nefret etmek de onu sevmek de kolay; asıl zor olan, onu inşa eden insanların ne hayal ettiğini hatırlamak.