"operation vegetarian" ismini ilk duyduğunuzda aklınıza muhtemelen et tüketimini azaltmayı hedefleyen, çevreci ve naif bir sivil toplum kampanyası falan gelir. oysa bu ironik isim, ikinci dünya savaşı sırasında ingiliz devlet aklının masaya koyduğu, tarihin en soğukkanlı ve karanlık biyolojik savaş planlarından birine aittir. ufku iki katına çıkaran kısmı ise bu planın kanlı bir cephe savaşı değil; doğrudan toprağı, hayvanı, gıdayı ve geleceği hedef alan bir savaş fikri olmasıdır.

savaşın en çetin yılları yaşanırken ingiltere, almanya’yı sadece gökyüzünden bombalayarak veya cephede vurarak pes ettiremeyeceğini düşünür. düşmanı içeriden, tam midesinden çökertmek için yeni bir strateji geliştirilir. amaç insanları doğrudan bir silahla vurmak değil; hayvancılığı ve tarımı çökertip koca bir ülkeyi açlığa, kaosa ve altından kalkılması zor bir halk sağlığı krizine sürüklemektir. planın hedefinde almanya’nın tarım arazilerinde otlayan sığır sürüleri vardır.

planın mantığı o kadar buz gibi ve hesaplıdır ki insanı asıl ürküten şey de budur. alman sığırlarının yiyeceği yemlerin ölümcül bir hastalık etkeniyle kirletilmesi ve bunların meralara bırakılması düşünülür. hayvanlar hastalandığında gıda zinciri kırılacak, et ve süt tedariği çökecek, hayvancılık sistemi felç olacak ve savaş cepheden mutfağa, ahırdan pazara kadar yayılacaktır. devlet yetkilileri için masa başında bakıldığında kusursuz bir hamle gibi durur; tek bir düşman askeriyle göğüs göğüse çarpışmadan, koca bir ekonominin damarına basmak.

tabii böyle devasa ve tehlikeli bir planı kağıt üzerinde yazıp hemen uygulamaya koyamazsınız, önce işe yarayıp yaramadığını anlamanız gerekir. bunun için iskoçya açıklarında, anakaradan izole küçük ve ıssız bir toprak parçası seçilir: gruinard adası. burası, ordunun bu karanlık teoriyi pratiğe döktüğü açık hava laboratuvarına dönüşür. adaya getirilen hayvanlar üzerinde yapılan denemeler, planın korkunç derecede etkili olabileceğini gösterir.

ancak savaşın ilerleyen yıllarında normandiya çıkarması yapılıp müttefikler avrupa’da ilerlemeye başlayınca, operasyonun uygulanmasına gerek kalmaz ve plan rafa kaldırılır.

işte bu hikayenin asıl tüyler ürperten kısmı tam burada başlar

operation vegetarian hiçbir zaman almanya üzerinde uygulanmamış, o yemler düşman topraklarına atılmamış olsa da, sırf bu testler yüzünden gruinard adası kelimenin tam anlamıyla lanetlenir. toprağa işleyen o görünmez ve inatçı tehlike, adayı insanlığa tamamen kapatır. devasa "girmek yasaktır" tabelalarıyla çevrilen ada, onlarca yıl boyunca mutlak bir karantina altında kalır.

düşünün; ortada patlamış bir nükleer bomba yok, düşmüş bir füze yok, şehirlerin üzerinde yükselen mantar bulutu yok. sadece masa başında çizilmiş bir savaş stratejisinin denemesi var ve bu deneme bile bir coğrafyayı yarım yüzyıla yakın bir süre hayattan koparmaya yetiyor. bir silahın hiç kullanılmasa dahi doğaya verebileceği kalıcı hasarın bundan daha somut, daha soğuk bir fotoğrafı zor bulunur.

yıllar, on yıllar geçer

gruinard adası ıssız, sessiz ve tehlikeli bir hayalet olarak kalır. haritalarda vardır ama hayatta yoktur. bir yer düşünün; kıyıdan bakınca sıradan bir ada gibi duruyor ama devlet size oraya basacağınız her adımın geçmişte kalmış bir savaş planıyla hâlâ temas etmek anlamına gelebileceğini söylüyor.

ancak 1980’lerin sonuna doğru ingiliz hükümeti adayı temizlemek için uzun ve maliyetli bir arındırma süreci başlatır. çalışmalar tamamlandıktan ve yapılan kontrollerden sonra 1990 yılına gelindiğinde ada nihayet yeniden "güvenli" ilan edilir. yani ikinci dünya savaşı’nda hiç kullanılmayan bir silah planının gölgesi, savaş bittikten neredeyse yarım yüzyıl sonrasına kadar bir adanın üzerinde kalır.

bugün operation vegetarian dosyasına bakınca insanın aklında tek bir düşünce yankılanıyor: insanlığın savaşta icat ettiği bazı planların asıl korkunçluğu, uygulanmış olmalarında veya patlama güçlerinde değildir. asıl dehşet verici olan; kravatlı adamların, güvenli odalarda toplanıp, bir ülkenin sadece askerini değil toprağını, hayvanını, gıdasını ve geleceğini hedef alan bir senaryoyu gayet makul bir "stratejik seçenek" olarak masaya koyabilmesidir.

bazı bilgiler ufkunuzu büyütmez; insanın içindeki güven duygusunu küçültür. operation vegetarian da onlardan biridir. savaş dediğimiz şeyin bazen cephedeki askerle değil, tarladaki otla, ahırdaki hayvanla ve yıllarca sessiz kalan bir adanın toprağıyla da yazılabildiğini gösterir.

kaynaklar:
• bbc news - gruinard island: the scottish island that was an anthrax testing ground
• imperial war museums - x base gruinard island trials 1942-43
• smithsonian magazine - the dark history of gruinard island, scotland's anthrax testing ground

Operation Cat Drop: 1960'ta Borneo’ya Neden Gökyüzünden Paraşütle Kedi Atıldı?