insan ayakkabısını eskitmemek için kutusuna kaldırıyor. birkaç yıl sonra özel bir günde giymek üzere çıkarıyor; üstü hâlâ yeni gibi, altında neredeyse çizik yok. evden çıkınca topuk yarılıyor, yürüdükçe tabandan siyah parçalar dökülmeye başlıyor. ayakkabı sanki ilk adımda çürümüş gibi dağılıyor.

ilk adım yalnızca gizlenen hasarı ortaya çıkarıyor. özellikle poliüretan, yani pu içeren bazı tabanlar kullanılmadıkları sırada da kimyasal olarak yaşlanabiliyor. bu sürecin adı hidroliz.

poliüretan, birbirine bağlanmış uzun molekül zincirlerinden oluşuyor. havadaki su buharı zamanla bu zincirlerdeki hassas bağları koparıyor. zincirler kısaldıkça taban önce esnekliğini ve dayanımını kaybediyor; ardından yapışkanlaşabiliyor, çatlayabiliyor veya ufalanabiliyor. bunun için ayakkabının suya basması gerekmiyor. nemli hava yeterli ve sıcaklık yükseldikçe tepkime hızlanıyor.

hasar kutunun içinde ilerlediği için uzun süre fark edilmeyebiliyor. zayıflamış taban ilk kez bükülüp vücut ağırlığını taşıdığında bir anda parçalanıyor. ayakkabıyı o günkü yürüyüş bozmuş gibi görünmesinin nedeni bu. tabanın moleküler yapısı zaten aylar veya yıllar boyunca gücünü kaybetmiş oluyor.

her ayakkabı aynı şekilde dağılmaz. bilimsel çalışmalar, polyester esaslı poliüretanın hidrolize karşı daha hassas; polieter esaslı poliüretanın ise daha dirençli olduğunu gösteriyor. kauçuk, eva ve farklı termoplastik tabanlar da yaşlanıyor fakat onların sertleşme, sıkışma veya çatlama biçimleri farklı olabiliyor. dolayısıyla “bütün spor ayakkabılar beş yılda çürür” diye bir kural yok. kullanılan malzeme, üretim formülü, sıcaklık ve saklama koşulları ömrü ciddi biçimde değiştiriyor.

“ayakkabı giyilmediği için çürüdü” sözü de tam doğru değil. kimyasal bozulmayı başlatan şey kullanılmaması değil; zaman, nem ve ısı. ara sıra kullanmak ayakkabının havalanmasını sağlayabilir ve başlayan hasarı erkenden fark ettirebilir ama hidrolizi durdurmaz. hiç giyilmemiş bir tabanın da malzeme yaşı vardır.

saklarken ayakkabıyı tamamen kurutmadan kapalı kutuya kaldırmamak, sıcak araba bagajından, rutubetli bodrumdan ve havasız plastik poşetten uzak tutmak işe yarar. serin, kuru ve hava dolaşımı bulunan bir dolap süreci yavaşlatır; tamamen engellemez.

taban yalnızca üst parçadan ayrılmış fakat hâlâ sağlamsa kunduracı yeniden yapıştırabilir. parmakla bastırıldığında toz oluyor veya parçalar kopuyorsa yapıştırıcının tutunacağı sağlam malzeme kalmamıştır. böyle bir ayakkabıyla uzun yürüyüşe ya da araziye çıkmak iyi fikir değildir; sağlam görünen diğer taban da aynı yaşta olabilir.

yıllardır bekleyen bir ayakkabıyı dışarıda giymeden önce topuğuna bastırıp tabanı hafifçe bükmek bu yüzden mantıklı. üstü kutudan yeni çıkmış gibi görünürken tabanı o kutunun içinde çoktan yaşlanmış olabilir.

kaynaklar:

* npj materials degradation – polyester poliüretan tabanların doğal yaşlanması:
https://www.nature.com/articles/s41529-022-00286-6
* croatian leather and footwear society – ayakkabı tabanlarında polieter ve polyester poliüretan karşılaştırması:
https://hdko.hr/…e-in-the-production-of-shoe-soles/
* safety jogger – poliüretan tabanlarda hidroliz:
https://www.safetyjogger.com/…/technical/hydrolysis