Gündelik Hayattaki Pek Çok Davranışınızın Sebebini Açıklayan Psikolojik Yanılgılar
bunları bilince hayatınız bir isviçre saati gibi tıkır tıkır işlemeyecek ama en azından neden o çukurun içinde olduğunuzu bilirken biraz daha keyif alacaksınız.
işte sokağa, plazaya ve pazar kahvaltısına inen o liste:
1. zeigarnik etkisi
sevgiliden gelen "müsait olunca konuşalım mı?" mesajının yarattığı o bitmek bilmeyen anksiyete. konuşana kadar beyin arka planda 40 tane senaryo yazar, ram'i şişirir. konuşup "yoğurt almayı unutma diyecektim" cevabını alınca beyin ancak o sekmeyi kapatır.
2. dunning-kruger sendromu
hayatında tek satır kod yazmamış adamın, yapay zekanın geleceği hakkında elon musk'a akıl vermesi. az bilgi, atom bombasından daha tehlikeli bir özgüven yaratır; çünkü cahil neyi bilmediğini bile bilmez.
3. ikea etkisi
4 saat uğraşıp çekmecelerini ters taktığın o gardırobu dünyadaki tüm tasarım harikalarından üstün görmen. "ben yaptım abi" gururu, eşyanın yamukluğunu zihinde photoshop'lar.
4. spotlight etkisi
otobüste yanlışlıkla sesli osurduğunda herkesin senin kimlik numaranı ve sülaleni o an öğrendiğini sanman. oysa yanındaki adam o sırada akşam yiyeceği menemeni düşünüyor, seni 3 saniye sonra unutacak. rahat ol.
5. pareto ilkesi
telefonundaki 150 uygulamanın sadece 5 tanesinde ömür tüketmen. ya da dolap dolusu kıyafetin içinde sadece o diz yapmış gri eşofmanı giymen. hayatın özeti budur: %20 asıl mevzu, %80 gürültü.
6. parkinson yasası
pazar akşamına kadar vakti olan bir ödevin veya raporun, neden hep pazar 23:59'da bittiğinin açıklaması. iş, ona ayırdığın süreyi son damlasına kadar sömürür. 1 saat ver, 1 saatte bitsin.
7. ben franklin etkisi
senden nefret eden iş arkadaşına zorla bir iyilik yapmaya çalışmak yerine ondan "ya senin kalem çok güzelmiş, bir versene" diyerek bir şey istemen. beyni "sevmesem kalem vermezdim" diyerek sana ısınmaya başlar. ters psikolojinin kralıdır.
8. bilişsel çelişki
"sağlıklı yaşam kanka ya" diyip spor salonu çıkışı çift lavaş dürüm gömerken yaşanan o kısa devre. ya diyeti bozacaksın ya da "spor yaptım zaten, vücut yakar bunu" diyerek yalanın kralını kendine söyleyeceksin.
9. hindsight bias
maç bittikten sonra "fener'in yenileceği belliydi abi" diyen o sinir bozucu arkadaşın durumu. skor tabelada yazmasa o kadar emin değildin ama beyin sonucu görünce geçmişteki bütün şüpheleri siliyor. (bkz: ben demiştimciler)
10. seçim paradoksu
netflix'in ana sayfasında 2 saat boyunca film arayıp hiçbir şey izlemeden uyumak. seçenek sayısı arttıkça beynin "yanlış olanı seçme" korkusu artar, sonuç: tam bir hayal kırıklığı.
11. batık maliyet yanılgısı
3 yıldır leş gibi giden bir ilişkiyi "o kadar anımız var şimdi" diyerek bitirememek. anı dediğin şey geçmişte kaldı, geleceğini de o çöplüğe gömme. (bkz: kolu kesmek lazım)
12. halo etkisi
karşıdaki insan çok yakışıklı veya güzel diye onun ağzından çıkan her saçmalığı "ne kadar derin konuşuyor" diye dinlemek. dış paket parlayınca içindeki bozuk malı fark edemiyoruz.
13. bukalemun etkisi
kayserili biriyle 15 dakika konuşunca bir anda senin de "nörüyon" demeye başlaman. beyin, dışlanmamak için yanındakinin kopyasını çıkarır. dikkat et, çevrende hırt varsa hırtlaşırsın.
14. sahte yorgunluk
tam ders çalışacakken veya rapor yazacakken gelen o inanılmaz "biraz kestirsem mi?" isteği. vücudun değil, beynin "kaç kurtar kendini" alarmıdır. 10 dakika başla, uykun kaçacak.
15. kazanma etkisi
sabah kalkıp sadece yatağını topladığında bile beynin "tamam lan, bugün her şeyi hallederiz" moduna girmesi. küçük gollerle başla ki finalde şampiyon olasın.
16. planlama yanılgısı
"5 dakikaya oradayım" diyen arkadaşın aslında daha yeni duşa girmiş olması. insan evladı işlerin ne kadar süreceği konusunda doğuştan aşırı iyimserdir, gerçekler ise hep tokatlar.
17. seyirci etkisi
sokakta kavga varken kimsenin ayırmayıp "nasılsa biri araya girer" diye video çekmesi. kalabalıklaştıkça sorumluluk buharlaşır. "biri yardım etsin" değil, "sen yardım et" demedikçe kimse kıpırdamaz.
18. hedonik adaptasyon
maaşına %50 zam gelince yaşadığın o büyük sevincin 2 ay sonra "ulan bu para yetmiyor" sitemine dönmesi. mutluluk seviyesi hep o fabrika ayarlarına geri döner. (bkz: neye alışmıyoruz ki)
19. jomo (joy of missing out)
arkadaşların dışarıda eğlenirken senin evde pijamalarla mısır yiyip "iyi ki gitmemişim lan" diyerek yaşadığın o nirvana huzuru. her masada olmak zorunda değilsin.
20. antifrajillik
eski sevgilinin seni terk etmesiyle yıkılmak yerine hırs yapıp spora başlaman, dil öğrenmen ve eskisinden daha karizmatik olman. cam gibi kırılmadın, sarsıldıkça elmaslaştın. (bkz: öldürmeyen acı gym'e götürür)
21. diderot etkisi
maaş yatar yatmaz kendine çok şık bir gömlek alıp, sonra o gömleğin yanına uygun pantolon, altına ayakkabı, saat derken tüm evi yenileme isteğiyle borç batağına saplanman. tek bir yeni nesne, tüm ekosistemi değiştirmeni emreder; beyin "eski eşyalar artık fakir duruyor" diye sinyal çakar.
22. priming (hazırlama) etkisi
avm'de mağazaya girdiğinde çalan o fransızca şarkı yüzünden, aslında hiç ihtiyacın olmayan 500 liralık şarabı "kültürlüyüm lan ben" diyerek alman. beynin, ortamdaki uyaranlarla çoktan satın alma moduna sokuldu bile. geçmiş olsun.
23. barnum etkisi
burç yorumunda "bu aralar biraz yorgunsun ama yakında güzel şeyler olacak" cümlesini okuyup "abi resmen beni anlatıyor!" diye gaza gelmen. oysa o cümle 8 milyar insan için geçerli. beyin, belirsizliği kendine yontmaya bayılır.
24. freudyen sürçme
adnan şenses yerine, adnan s*kişenses diyen muhabirin yaşadığı durum. ha sen sevgiline eski sevgilin adıyla seslenirsen o da olur.
25. üstünlük yanılgısı (better-than-average effect)
trafikteki herkesin "ulan bir ben sürmeyi biliyorum, diğerleri sığır" diye düşünmesi. istatistiksel olarak yarınız ortalamanın altındasınız ama beyin bunu kabul ederse ego çöker.
26. karanlık üçlü (dark triad) çekimi
narsist, manipülatif ve hafif psikopat tiplerin ortamdaki en "karizmatik" kişi sanılması. adam seni manipüle ederken "ne kadar özgüvenli biri" diye peşinden gidersin. zehirli ama ambalajı güzel.
27. aşkın körlüğü (lisa simpson etkisi)
okumuş, etmiş, kültürlü birinin gidip mahallenin en boş, en toksik tipine aşık olup "onda kimsenin görmediği bir ışık var" diye kendini kandırması. o ışık değil, yaklaşan trenin farı kardeşim.
28. zebra etkisi
doktora gidip "sol kulağım çınlıyor" dediğinde beyninin hemen "kesin beyin tümörüyüm, 3 günlük ömrüm kaldı" senaryosuna inanması. basit ihtimalleri geçip en dramatik sonuca odaklanma sanatı.
29. sosyal kanıt (herd mentality)
sokakta boş bir dükkanın önünde 5 kişi beklese, ne olduğunu bilmeden sıraya girmen. "herkes bekliyorsa bir bildikleri vardır" mantığı; seni o kuyrukta 2 saat boş boş bekletir.
30. elde etme zorluğu (scarcity principle)
mağazada "son 1 ürün" yazısını görünce, rengini bile sevmediğin o kazağı kapış kapış alman. kaybetme korkusu, mantığı her zaman nakavt eder.
31. de minimis hatası
"aman canım 10 liradan ne olacak" diye harcadığın o küçük paraların ay sonunda "ev kirasını nasıl ödeyeceğim?" dramına dönüşmesi. damlaya damlaya göl değil, borç bataklığı olur.
32. tepkisellik (reactance)
annen "o kazağı giyme dışarısı soğuk" dediği an, donacağını bilsen bile o kazağı giymeme inadın. özgürlüğüne müdahale edildiği an beyin mantığı kapatır, ergenlik moduna geçer.
33. kayıptan kaçınma
yolda bulduğun 100 liranın verdiği mutluluğun, cebinden düşürdüğün 100 liranın verdiği acının yarısı bile etmemesi. beyin kaybetmeyi, kazanmaktan iki kat daha ciddiye alır.
34. benzerlik çekiciliği
sırf seninle aynı marka telefonu kullanıyor veya aynı takımı tutuyor diye birine kanının kaynaması. "bizden biri" yanılsamasıyla dolandırılmaya en müsait olduğun andır.
35. post-purchase rationalization (satın alma sonrası rasyonalizasyon)
gidip dünyanın parasını bir telefona gömdükten sonra "ama kamerası çok iyi abi ya" diye kendini ikna etmeye çalışman. aslında kazıklandığını biliyorsun ama beyin "ben enayi değilim" diye savunma mekanizması kuruyor.
36. kapıya ayak koyma tekniği
birinden önce çok küçük bir iyilik isteyip (mesela bir kalem), sonra yavaş yavaş "şu projeyi benim yerime bitirir misin?" noktasına getirmek. küçük evetler, büyük teslimiyetlerin öncüsüdür.
37. pygmalion etkisi
birine "sen çok zekisin" diye diye adamın gerçekten zekileşmesi ya da tam tersi. beklentiler, karakteri inşa eder. kime ne dediğine dikkat et, yaratıyorsun çünkü.
38. izolasyon etkisi (von restorff)
onca sıradan olayın içinde, sadece o bir tane aşırı utanç verici anının hafızana kazınması. beyin farklı olanı, absürt olanı asla unutmaz; gece yatağa yattığında sana o anı hatırlatıp uykunu kaçırır.
39. otomatik pilot yanılsaması
işten eve nasıl geldiğini hatırlamaman. beyin enerji tasarrufu için bilinci kapatır, "ben buraları biliyorum" diyerek seni eve ulaştırır. robotlaştığın andır.
40. somatik göstergeler
biriyle tanıştığında içinden bir sesin "bundan kaç" demesi ama mantığının "yoo, çok nazik biri" diye savunması. vücudun tehlikeyi beyninden önce sezer; o mide bulantısı boşuna değil.
41. ışık seli (flooding)
tartışma anında karşı tarafın üstüne o kadar çok suçlama yığması ki, senin beyninin donup "tamam ne dersen de haklısın" diyerek pes etmen. kazanmak için değil, sussun diye teslim olursun. ehehe mutlu evliliğin sırrı gibi duruyor.
42. fantezi yorgunluğu
bir şeyi yapmadan önce kafanda o kadar çok kurman ve hayal etmen ki, sıra onu gerçekleştirmeye geldiğinde "aman şimdi kim uğraşacak" diyerek vazgeçmen. beyin hayal kurarken dopamini tüketti bile, icraata mecal kalmadı.