iki milyon yıl boyunca durmaksızın yağmur yağdığını hayal edin… hafif bir çiseleme değil; gezegeni yeniden şekillendiren, türlerin yarısını yok eden ve dinozorların dünyaya hâkim olmasının önünü açan kutsal kitaplarda anlatılan tufanları andıran sağanaklar. bu bir bilim kurgu değil. bu olay, 232 milyon yıl önce gerçekleşen carnian yağış olayı (carnian pluvial event - cpe). dünyanın yaşadığı en çılgın iklim krizlerinden biri. yağmurluklarınızı hazırlayın, çünkü bu hikâyeye dalıyoruz.

önce sahneyi kuralım. zaman geç triyas, yaklaşık 234–232 milyon yıl önce. süper kıta pangea, dünya'nın büyük bölümüne hâkim. geniş çöller ve kurak bölgeler her yeri kaplıyor. yaşam, permiyen kitlesel yok oluşunun ardından toparlanmaya çalışıyor ama şartlar çok zor: kuru, sıcak ve acımasız bir dünya.

sonra bir anda her şey değişiyor. bugünkü batı kanada civarında bulunan wrangellia volkanik bölgesinde devasa volkanik patlamalar meydana geliyor.

bu patlamalar atmosfere trilyonlarca ton karbondioksit ve diğer gazları salıyor. küresel ısınma hızla artıyor, okyanuslar asitleşiyor ve su döngüsü kontrolden çıkıyor. bir anda kurak pangea, aşırı yağışlı bir dünyaya dönüşüyor. dev muson yağmurları çölleri basıyor, arazileri aşındırıyor ve yeni nehirler ile göller oluşturuyor. ve bu yağmur durmak bilmiyor.

peki neden “pluvial” yani “yağışlı” deniyor? çünkü bu kısa süreli bir fırtına değildi. dünyanın dört bir yanındaki tortul kayaçlar, bu değişimi açıkça gösteriyor. kırmızı çöl kumları yerini siyah şeyllere ve kömür tabakalarına bırakıyor; bu da nemli ve yağışlı iklimin kanıtı. karbon izotoplarında görülen büyük negatif değişimler ise volkanik faaliyetlerin atmosferi nasıl altüst ettiğini gösteriyor.

bu süreç canlılar için yıkıcı oldu. türlerin yaklaşık %50'si yok oldu. denizlerde amonoidler, konodontlar ve krinoidler büyük kayıplar verdi. karada ise birçok sürüngen ve bitki asit yağmurları, seller ve yaşam alanlarının yok olması nedeniyle ortadan kayboldu. bu olay, çoğu zaman gözden kaçan, beş büyük yok oluş arasında sıkışmış gizli bir kitlesel yok oluş gibi görülür.

ama doğada her zaman olduğu gibi, yıkım yeni fırsatlar da yaratır. nemli iklim yeni bitkilerin yayılmasını sağlar; eğrelti otları ve kozalaklı ağaçlar hızla çoğalır. dinozorlar o zamana kadar oldukça küçük ve önemsiz canlılarken, carnian yağış olayı'ndan sonra hızla çeşitlenip büyümeye başlarlar. yağmurlar birçok rakip türü (eski sürüngen gruplarını) ortadan kaldırır ve dinozorların ekolojik boşlukları doldurarak baskın türler haline gelmesine yol açar.

ilginç bir bilgi: modern mercanların ve bazı deniz canlılarının kökeni de bu döneme dayanır. carnian yağış olayı okyanus ekosistemlerini yeniden şekillendirir ve bugün bildiğimiz resif sistemlerinin temellerini atar. karada ise erken memelilerin ataları hayatta kalmayı başarır, fakat artık sahne dinozorların çağıdır. eğer bu yağış felaketi yaşanmasaydı, belki de jurassic park gibi bir hikâye hiç var olmayacaktı.

peki bunu nereden biliyoruz? fosiller ve kayaç kayıtları bize her şeyi anlatıyor. avrupa, asya ve amerika'da bulunan katmanlarda ani değişimler görülür. polen kayıtları, kuraklığa dayanıklı bitkilerden nemli iklimi seven bitkilere doğru bir geçiş olduğunu gösterir. ayrıca dinozor ayak izleri, bu olaydan hemen sonra ortaya çıkar; sanki sahneye çıkmak için bekliyorlarmış gibi.

özetle, carnian yağış olayı sadece bir yağmur dönemi değildi; gezegenin kaderini değiştiren bir dönüm noktasıydı. yok oluştan evrime uzanan bu süreç, yaklaşık 170 milyon yıl boyunca yaşamın yönünü belirledi.

kaynak 1, kaynak 2, kaynak 3, kaynak 4