yaz gecesi balkonda tam ortama akmışken, elinde buzlu birayla muhabbetin dibine vururken kulağının dibinde beliren o "vıınnn" sesi var ya... hah, işte o ses sadece can sıkıcı bir sinek vızıltısı değil; 200 milyon yıldır bu gezegende dinozorları eskitmiş, bizi cebinden çıkaracak bir evrim harikasının "mekanın sahibi geldi" deme şeklidir aslında. hepimiz nefret ediyoruz, her yaz terlikle elimizde komando gibi oda oda sinek avlıyoruz ama arkada dönen biyolojik mühendislik o kadar acayip ki, insan söverken bile saygı duyuyor bir noktada.

öncelikle o uykunun en tatlı yerinde gelip seni darlayan, kolunu bacağını kabartma haritaya çeviren sineklerin tamamı dişi. erkek sivrisinekler doğada kendi halinde, çiçek nektarı emip vegan takılan, etliye sütlüye karışmayan tipler. dişi olan ise yumurtalarını geliştirmek için senin kanındaki proteine ve demire muhtaç. yani balkonda üzerine doğru gelen şey aslında bir asalak değil, sadece çocuklarını büyütmeye çalışan pragmatik bir anne. tabii bu durum bizi acımasızca harcadığı gerçeğini değiştirmiyor.

bizi nasıl buldukları mevzusu ise tam bir avcı simülasyonu. karanlık odada seni gözleriyle görmüyorlar, resmen "soluyorlar". sen nefes alıp verdikçe ortama saldığın karbondioksit, onlar için 50 metre öteden yanıp sönen neon ışıklı dürümcü tabelası gibi. üstüne bir de ter kokusu, vücut ısısı ve hatta akşam içtiğin o biranın vücuduna yaptırdığı ufak ısı değişimi eklenince adamlar için yürüyen açık büfeye dönüyorsun. "ya bu odada 5 kişiyiz niye sadece beni yiyorlar?" diye isyan eden arkadaşınız haklı beyler. kan grubu 0 olanlar, hamileler ve metabolizması hızlı olanlar bu hayvanlar için resmen elit menü. deriyi deldikleri o hortum da düz iğne falan değil; mikroskobik olarak baksan içinde 6 farklı parça ve ufacık 47 tane testere dişi var. ikisiyle deriyi kesiyor, biriyle kanın pıhtılaşmasını engelleyen (ve sonradan seni deliler gibi kaşındıran) o uyuşturucu etkili tükürüğünü zerk ediyor, diğeriyle de kanı lıkır lıkır çekiyor. sen daha bacağıma ne oldu demeden lokal anestezi altında ameliyatı bitirip kalkıyor hayvancık.

"lan tamam iyi güzel de, ne boka yarıyor bunlar doğada, komple yok etsek ne olur?" sorusu her yaz ekşi'de en az üç kere trend olur. işin aslı, bu hainler doğada inanılmaz bir biyokütle. kuşlar, kurbağalar, yarasalar ve özellikle göldeki balık yavruları için muazzam birer protein bar gibiler. kutuplara yakın tundralarda yazın öyle devasa sürüler oluştururlar ki, oraya göç eden kuşların ana yemeği olurlar. sivrisineği tamamen silersen o kuşlar açlıktan kırılır, besin zinciri domino taşı gibi çöker. dahası, o nektar emen naif erkek sinekler arılar gibi polen taşıyor. dünyadaki bazı nadir orkide türlerinin neslini devam ettiren tek canlı bu herifler.

ama bizim tarafta fatura ağır. aslandan, yılandan, köpekbalığından korkarsın ama dünyada insanı en çok öldüren canlı açık ara sivrisinektir. sıtma, zika, batı nil virüsü derken yılda 1 milyona yakın insanı tahtalı köye gönderiyorlar. (bkz: dünyanın en ölümcül hayvanı). tarihçiler hesaplamış; insanlık tarihi boyunca yaşamış toplam insanların neredeyse yarısının ölüm sebebi bu sineklerin taşıdığı hastalıklar. koca roma imparatorluğu'nun ordularını kıran, savaşların kaderini değiştiren gizli özne bunlar.

haliyle bilim dünyası da çıldırmış durumda. şu an laboratuvarlarda en çok kurcalanan canlılardan biri sivrisinekler. mesela oxitec diye bir biyoteknoloji firması var, adamlar crispr geniyle laboratuvarda "truva atı" misali erkek sivrisinekler üretiyor. bunları doğaya salıyorlar. bu laboratuvar yapımı steril erkekler gidip doğadaki yaban dişilerle çiftleşiyor ama genetik modifikasyon yüzünden doğan yavrular daha büyüyüp kan emme aşamasına gelemeden ölüyor. popülasyonu içeriden çökertiyorlar yani. bir diğer olay da "wolbachia" bakterisi. sineğe bu bakteriyi veriyorsun, hayvanın dang humması veya zika virüsünü taşıma yeteneği biyolojik olarak kitleniyor. ısırsa da hastalık geçiremeyen mutant sinekler yaratıp doğaya salıyorlar.

peki biz bu yazlıkta, balkonda ne yapacağız? öncelikle app store'dan, google play'den indirdiğin o "ultrasonik sinek kovar frekans" uygulamalarını hemen sil kanka, koca bir para tuzağı ve bilimsel olarak karşılığı sıfır. balkona fesleğen koydum, sirke sürdüm, limon kabuğu sıktım muhabbetleri de anca sineği güldürür. sivrisineğin radarını bilimsel olarak gerçekten kapatan iki aktif madde var: deet ve picaridin. eczaneden veya marketten sinek ilacı alırken arkasını çevirip bu iki maddeden birinin olup olmadığına bakacaksın. bir de en büyük enayiliği kendimiz yapıyoruz; bahçede, saksı dibinde, kenarda köşede kalmış yarım çay bardağı kadar durgun su bile dişi sineğin tek seferde 200 yumurta bırakıp mahallenin amına koyması için yeterli bir kuluçka merkezidir. o durgun suları kurutun.

özetle; gece yatakta üzerine terlikle koştuğun o minik canlı, arkasında devasa bir evrim tarihi, kusursuz bir anestezi anatomisi ve küresel bir ekosistem dengesi taşıyor.

ha yine de yakaladın mı affetme, yapıştır gitsin, o ayrı mevzu.

kaynaklar:
• timothy c. winegard - the mosquito: a human history of our deadliest predator (2019)
• nature dergisi - "oxitec's genetically modified mosquitoes released in us" (2021)