(tera portföy & pusula portföy) bu iki portföy yönetim şirketinde (kısaca pyş) yaşananlar birbirine yakın. şöyle basitleştirerek özetlemeye çalışayım:

aynı pyş'nin yönettiği sadece iki fon olsun, başka fon olmasın: serbest fon (kısaca sf) ve para piyasası fonu (kısaca ppf). sf sadece likiditesi oldukça düşük hisselere (x ve y hisseleri) yatırım yapsın, ppf ise sadece ters repo yapsın.

bilmeyenler için ters repo, counterparty'e bir teminat karşılığı gecelik borç vermektir. teminata konu finansal varlık hisse senedinden borçlanma araçlarına çeşitli enstrümanlar olabilir. yani t+0 gününde ters repo yapan taraf counterparty'e 1000 tl verir, karşılığında da counterparty'den (yani repo yapandan) teminat alır. ertesi gün de teminat esas sahibine iade edilir ve ters repo yapan da aldığı risk karşılığı t+1 günü 1001 tl alır (bkz: counterparty risk). teminat ne kadar sağlamsa (devlet tahvili gibi veya destek faktoring dışında bir bist 30 hissesi gibi), ters repo yapan da o kadar az risk almış olur. repo yapmaksa bunun tam tersidir; teminat karşı tarafa verilir, karşılığında da ertesi gün kapatılmak üzere borç alınır.

bu ufak digression'dan sonra esas konumuza geri dönelim. sf neden likiditesi düşük bir hisseye yatırım yapar? çünkü ufak miktarlarla yukarı zıplatabileceği bir hisseye ihtiyacı vardır. işlem hacminin yüksek olduğu thyao, asels, akbnk ve benzeri hisselere tek bir tarafın yön vermesi çok zordur.

para girişi olduğu sürece işler iyidir. sf'ye para girer; sf bu parayla gider x hissesini alır; yatırımcı fon getirilerine bakarken sf'yi zirvede görür ve fona daha fazla girer; sf x hissesini her gün tavan yapar. bu böyle devam eder.

peki yatırımcı neden x hissesini doğrudan kendi almıyor da, sf'ye yönetim ücreti ödeme pahasına fon alıyor? çünkü sf'nin başka bir silahı daha var: o da repo. sf repo yaparak, yani x hissesini ppf'ye teminat verip karşılığında para alarak, cephanesini güçlendiriyor. bu gelen para ile de yine x'e çok benzer bir y hissesi alıyor. yani aslında sf, fona giren paradan daha yüksek poziyon alarak leverage yaratıyor (bkz: kaldıraç). dolayısıyla yatırımcı kendisi hisseyi alarak kaldıraç yaratamazken, sf aracılığıyla bunu sağlamış oluyor.

hem sf'ye hem ppf'ye para girerken her şey güzel. x ve y hisseleri tavan. ppf diğer rakiplerine göre günlük daha fazla getiriyor ve böylece daha da para çekiyor. ama bir yere kadar. yatırımcının ilgisinin de parasının da bir sınırı var.

sf'ye satış geliyor. sf ne yapabilir? x ve y hisselerini satıp çıkışı karşılayabilir. ama kime satacak? işlem hacmi çok düşük; satmaya kalkarsa hisseler taban olacak. başka bir alternatifi daha var: ppf ile yaptığı repodan çıkışı karşılayabilir. ppf'ye para girdiği sürece sf'den çıkışlar ppf'den fonlanabilir. sonuçta sf'den çıkışlar sonsuza kadar süremez ve hem sf'den hem de ppf'den aynı anda çok büyük çıkışlar olamaz, değil mi? değil.

hem sf'den hem de ppf'den aynı anda büyük montanlı çıkışlar olduğunda bu ponzi sistemi çöker. sf hisseleri satacak kimse bulamaz, ppf'nin elindeki teminatlar (yani x ve y hisseleri) değerlerini yitirir. ppf de değersiz teminatları satamadığı için ya çıkışları karşılayamaz, ya da tuttuğu teminat hisseleri tabandan satma pahasına elinden çıkararak yatırımcıları zarara uğratır; ve bu böyle zincirleme devam eder (bkz: death spiral).

tera holding'in yönetim kurulu başkanı emre tezmen'in son açıklamarına bakın. "yerli ve milli"ler, "sayın cumhurbaşkanı'mız"lar havada uçuşuyor. bir finansçıdan çok sırtını siyasete dayamış bir yancı gibi duruyor.

not: bu dediklerime elbette eklenebilecek daha bir sürü şey var. ama meselenin özü kabaca böyle.