bir anaokulunda çocuklar boş kaldıklarında kendiliklerinden masalara oturuyor, kağıtları çıkarıyor, kalemlerle resim yapıyordu çünkü hoşlarına gidiyordu. resim yapmak onlar için bir görev değil, oyundu, bir amaç değil, keyifti.

sonra yetişkin aklı devreye girdi. araştırmacılar ve öğretmenler şunu düşündü "zaten seviyorlar ama biz bunu biraz teşvik edersek daha da iyi olmaz mı?”  resim yapan çocuklara küçük ödüller verilmeye başlandı. yıldızlar, madalyalar, oyuncaklar vs... sistem ilk bakışta mükemmel çalıştı. çocuklar daha çok resim yaptı, daha hızlı oturdu, daha hevesli göründü. herkes memnundu.

ama asıl mesele ödüller kaldırıldığında ortaya çıktı. bir gün, hiçbir açıklama yapılmadan ödüller kesildi. kimse ceza vermedi, kimse bağırmadı. sadece “artık ödül yok” denildi. ve beklenmeyen şey oldu, çocuklar resim yapmayı bıraktı. serbest zamanda kalemlere uzanmadılar. önceden keyifle yaptıkları şeyi artık istemediler. hatta bazıları niye yapalım ki? dedi. aslında resim değişmemişti. kalem aynı kalemdi, kağıt aynı kağıt. değişen tek şey, resmin anlamıydı.

önceden çocukların zihninde resim yapmak eğlenceli bir şeydi. ödül geldikten sonra ise ödül almak için yapılan bir işe dönüştü. ödül ortadan kalkınca, o işi yapmanın da bir sebebi kalmadı. içten gelen motivasyon, dışarıdan verilen ödül tarafından yavaş yavaş öldürülmüştü.

bu deney şunu gösterdi; insanlara zaten sevdikleri bir şeyi neden yaptıklarını açıklamaya kalkarsan, o nedeni bozabilirsin. bir davranışı parayla, puanla, yıldızla ölçtüğün anda, onu anlamdan koparırsın. artık o davranış doğru olduğu için değil, karşılığında bir şey verdiği için yapılır. karşılık kalktığında ise geriye boşluk kalır.

bazen iyi niyetle konulan sistemler ters teper. çocuklara not verdikçe öğrenmeyi sevmemeleri, çalışanlara prim koydukça işin anlamsızlaşması, her davranışa fiyat biçtikçe ahlakın zayıflaması hep aynı mekanizmanın sonucudur. insan sadece hesap yapan bir varlık değildir. bazı şeyler ödüllendirildiği anda değerini kaybeder.

her şeyi teşvik etmeye çalışırsan, sonunda hiçbir şeyi gerçekten isteyerek yapan kimse kalmaz.

detaylı okuma için