biri karşımızda esnediğinde bazen hiç uykumuz olmadığı halde biz de esnemeye başlarız. hatta birinin esnediğini okumak veya esneme sesini duymak bile aynı isteği uyandırabilir. bilim insanlarının bulaşıcı esneme adını verdiği bu durumun arkasında beynimizin başkalarının davranışlarına verdiği otomatik tepkiler bulunuyor.

aslında esnemek yalnızca yorgunlukla ilgili değil. insanlar uykuları geldiğinde, sıkıldıklarında veya uyanıklık düzeyleri değişirken de esneyebiliyor. ancak başkasını gördüğümüzde ortaya çıkan esneme biraz daha farklı. çünkü burada davranışı başlatan şey kendi yorgunluğumuz değil, başka birinin esnemesini fark etmemiz olabiliyor.

bilim insanları bu durumu açıklamak için beynin taklit ve sosyal algıyla ilgili mekanizmalarını araştırıyor. bunlardan biri ayna nöron sistemi. bu sistem, bir hareketi yaptığımızda ve başka birinin aynı hareketini izlediğimizde devreye girebilen sinirsel mekanizmalarla ilişkili. bazı beyin görüntüleme çalışmalarında esneyen birini izlemenin hareketleri algılama ve sosyal düşünmeyle ilişkili beyin bölgelerini etkinleştirdiği görülmüş. yine de bulaşıcı esnemenin yalnızca ayna nöronlarla açıklanabileceği henüz kesinleşmiş değil.

işin ilginç tarafı esnemenin sosyal ilişkilerimizle de bağlantılı olabilmesi. 2011 yılında yayımlanan bir araştırmada insanların aile üyelerinin ve yakın arkadaşlarının esnemesinden, yabancıların esnemesine kıyasla daha fazla etkilendiği gözlemlenmiş. bu durum başlangıçta empatiyle açıklanmış olsa da sonraki araştırmalar ilişkinin sanıldığı kadar basit olmadığını ortaya koydu. karşımızdaki kişiye ne kadar dikkat ettiğimiz de esnemenin bulaşmasında etkili olabilir.

üstelik bu davranış herkeste aynı şekilde görülmüyor. bazı insanlar başkasının esnediğini gördüğü anda esnerken bazıları hiç etkilenmeyebiliyor. dolayısıyla esnemeyen birinin empati duygusunun daha zayıf olduğunu söylemek bilimsel olarak doğru değil.

bulaşıcı esneme yalnızca insanlara özgü de değil. şempanzeler ve bazı diğer sosyal hayvanlarda da benzer davranışlar gözlemlenmiş. araştırmacılar bunun grup içindeki bireylerin uyanıklık ve hareketlerini birbirleriyle uyumlu hale getirmeye yardımcı olabileceğini düşünüyor. fakat bu açıklama da henüz kesinleşmiş değil.

bu yazıyı okurken birkaç kez esnemek istemiş olabilirsiniz. çünkü bazen esnemeyi düşünmek bile esneme isteğini başlatabiliyor.

---

kaynaklar

1. national library of medicine – contagious yawning and the brain (2005)

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15820652/

2. plos one – yawn contagion and empathy in homo sapiens (2011)

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/pmc3233580/