ABD'nin Akıl Almaz Planı: Dünya Yörüngesine Dev Bir Bakır Halka Yerleştirmek

soğuk savaş paranoyasının insan zihnini ne kadar uçlara itebileceğini görmek için devasa nükleer silahlara, sığınaklara veya casus uçaklara bakmanıza gerek yok. dönemin o karanlık ve tekinsiz aklı bazen öyle çözümler üretir ki, sovyetlerle aranızda bir iletişim kopukluğu olmasın diye dünyanın yörüngesine yüz milyonlarca minicik bakır iğne saçıp, dünyayı satürn benzeri metalik bir halkayla çevirme fikrini masaya gayet ciddi bir askeri proje olarak koyabilir. insanlığın, evrenin o devasa boşluğuna attığı ilk adımlardan hemen sonra gökyüzünü bir iletişim çöplüğüne veya devasa bir radyo antenine çevirme denemesi olan project west ford, uzay etiğinin, haberleşme teknolojilerinin ve askeri kaygıların birbirine girdiği, bugün bile "gerçekten yapmışlar mı bunu?" dedirten o meşhur, tuhaf tarihsel kenar notlarından biridir.

bu akıl almaz projenin doğuş noktası, ellilerin sonu ve altmışların başındaki devasa bir askeri korkuydu. o dönemde küresel askeri haberleşme bugünkü gibi yüzlerce haberleşme uydusuna yaslanmıyordu. abd ordusunun deniz aşırı birliklerle ve komuta merkezleriyle konuşabilmesi için temelde iki yolu vardı: okyanus tabanına döşenmiş devasa denizaltı kabloları ve dünya'nın doğal iyonosfer tabakasından yansıtılan radyo sinyalleri. fakat soğuk savaşın o nükleer paranoya ikliminde bu iki sistem de aşırı derecede kırılgan görülüyordu. sovyet denizaltılarının okyanus kablolarını kesmesinden korkuluyordu; iyonosfer ise güneş fırtınaları ve doğal atmosferik olaylar karşısında son derece istikrarsızdı ve nükleer bir patlama sonrası tamamen kullanılamaz hale gelebilirdi. kıtalararası iletişimde yaşanacak bir kesinti, bir nükleer savaşın ilk ve en ölümcül hamlesi olabilirdi. işte tam bu askeri kaygıyla, mit lincoln laboratory araştırmacıları o radikal fikri ortaya attı: madem doğanın iyonosferi güvenilmez ve sovyetlerin denizaltıları tehlikeli; o zaman biz de dünya'nın yörüngesine insan yapımı, tamamen askeri kontrolde olacak ve radyo sinyallerini yansıtacak yapay bir kuşak inşa edelim.

bu yapay kuşağı oluşturmak için devasa metal paneller veya bugünkü gibi aktif uydular değil, çok daha tuhaf bir yöntem seçildi: mikroskobik ölçekte çalışan dipol antenler. iğne dediğimiz şeyler evdeki dikiş iğneleri değildi; yaklaşık 1.8 santimetre uzunluğunda, saç telinden bile daha ince, ağırlığı neredeyse yok denecek kadar az olan milyarlarca bakır tel parçacığıydı. her bir iğne, 8 ghz frekansındaki askeri radyo sinyallerini en mükemmel şekilde yansıtacak yarım dalga boyunda (half-wave dipole) çalışacak şekilde ince ince hesaplanmış ve kesilmişti. plan şuydu: bu milyarlarca iğne uzaya fırlatılacak, dünya'nın etrafında eşit şekilde dağılacak, pasif bir bakır bulutu veya halkası oluşturacak ve yeryüzünden gönderilen güçlü sinyaller bu halkadan yansıyarak kıtalararası güvenli bir askeri hat kuracaktı.

1961 yılındaki ilk denemede, atlas-agena roketiyle uzaya gönderilen iğneler uzay boşluğunda dağılmayı başaramadı ve topaklanarak anlamsız bakır kütleleri halinde kaldı. bu başarısızlık, uzaya saçılan şeylerin her zaman planlandığı gibi davranmadığının ilk büyük uyarısıydı aslında. ama abd vazgeçmedi. 1963'teki ikinci denemede mekanizma değiştirildi ve bu kez yüz milyonlarca bakır iğne dünya yörüngesine başarıyla saçılarak devasa bir pasif radyo yansıtıcı kuşak oluşturdu. amerikalı bilim insanları, kaliforniya ile massachusetts arasında bu yapay bakır bulutunu kullanarak kısa süreli de olsa radyo ve ses iletimi yapmayı, hatta dönemin standartlarında fena sayılmayacak bir veri transferi gerçekleştirmeyi başardılar. proje askeri açıdan çalışıyordu; dünya artık okyanuslardan ziyade gökyüzünde parlayan, gözle görünmeyen ama radyoyla hissedilen minicik bir bakır halkaya sahipti.

fakat bu başarı, askeri ve bilim dünyası arasında, bugün bile yankıları süren çok daha büyük ve derin bir çatışmanın fitilini ateşledi. dünya çapındaki astronomlar, sivil bilim insanları ve optik gözlemciler bu projeye adeta isyan ettiler. ingiliz ve sovyet bilim insanları birleşip abd'yi uzayı kirletmekle ve uzay çevresini kendi askeri emelleri doğrultusunda tek taraflı kullanmakla suçladı. gökyüzüne milyonlarca metal parçası saçmak, radyo astronomisini, yıldızların incelenmesini ve gelecekteki uzay görevlerini tehlikeye atacak kontrolsüz bir cüretti onlara göre. abd tarafı iğnelerin güneş radyasyon basıncı sayesinde atmosfere girip birkaç yıl içinde tamamen yanarak yok olacağını, kalıcı bir sorun teşkil etmeyeceğini savunuyordu. evet, iğnelerin çok büyük bir kısmı zamanla gerçekten de atmosfere girip yandı. ama ilk başarısız denemede ve ikincisinde tam dağılmayan, kümeler halinde kalan bazı bakır topakları on yıllar boyunca dünya'nın yörüngesinde, soğuk savaşın ölü kalıntıları olarak dolaşmaya devam etti.

ilginçtir ki project west ford'u öldüren şey astronomların isyanı veya uluslararası baskı değil, teknolojinin kendi acımasız hızı oldu. bakır iğneler uzaya saçıldıktan sadece kısa bir süre sonra telstar gibi devrim niteliğindeki ilk aktif haberleşme uyduları yükselmeye başladı. dünya'nın etrafına kontrolsüz bir metal bulutu yaymak, gelen sinyali alıp güçlendirerek geri gönderen aktif iletişim uydularının yanında çok ilkel, hantal ve gereksiz bir çözüme dönüşmüştü. yörüngeye bakır iğne saçma fikri, uzay çağının henüz başında doğup hızla yok olan karanlık bir deneme olarak tarihin tozlu raflarına kalktı.

bugün kessler sendromundan, starlink uydularından, yörüngedeki on binlerce insan yapımı uzay çöpünden endişeyle bahsediyorsak; bu felsefi ve hukuki tartışmaların en tuhaf atalarından biri project west ford'dur. bu projenin asıl çarpıcı tarafı, dünya'nın yörüngesine yüz milyonlarca minicik bakır iğne saçılmış olması veya amerikan ordusunun o ürkütücü hayal gücü değildir. asıl tuhaflık ve rahatsız edicilik, insanlığın dünya atmosferinden çıkıp o sonsuz, gizemli boşluğa adımını atar atmaz, gökyüzünü bile hiç çekinmeden askeri iletişim planının bir yedek parçası, ihtiyaç halinde rahatça kirletilebilir devasa bir altyapı alanı olarak görmeye başlamasıdır. o gün dünya belki satürn gibi kalıcı ve parlayan bir metal halkaya sahip olmadı; ancak uzayın "insanlığın ortak, dokunulmaz mirası" değil, güçlü olanın kendi kurallarını koyacağı bir çöplük olduğu fikri, o incecik bakır iğnelerle birlikte yörüngeye çoktan yerleşmişti.

kaynaklar:
mit lincoln laboratory - space needles / project west ford
wired - the forgotten cold war plan that put a ring of copper around the earth
nasa orbital debris quarterly news - project west ford needles
physics today - project west ford
journal for the history of astronomy - project west ford and astronomers’ reactions