24 Bin Yıl Boyunca Hayata Ara Verip Yeniden Canlanan Hayvan: Bdelloidea

insan zaman karşısında inanılmaz derecede kibirli ama bir o kadar da zavallı bir tür aslında. ortalama seksen yıllık biyolojik bir ömrü evrenin tam merkezine koyup, geriye kalan geçmişi ve geleceği sadece bu kısacık cetvelle ölçmeye kalkıyoruz. bizim algımıza göre yirmi dört bin yıl demek; avcı toplayıcı kabilelerin ateş etrafında toplandığı, mağara duvarlarına kök boyalarıyla bizon figürlerinin çizildiği, devasa buzulların yeryüzünü kapladığı ve medeniyet dediğimiz şeyin henüz fikir olarak bile var olmadığı o devasa, karanlık tarih öncesi çağa denk düşer. bu kadar uzun bir zaman dilimi bizim için mutlak yok oluşu ve akıl almaz bir eskiliği ifade ederken, mikroskobun merceğinden bakıldığında bazı canlılar için bu devasa süre sadece biyolojik bir virgül, hücresel düzeyde atlatılması gereken uzun ve sessiz bir molaya dönüşebiliyor. hayatın ne kadar inatçı ve esnek olabileceğini suratımıza tokat gibi çarpan bu canlının adı bdelloid rotifer. popüler bilim dünyasının sevgilisi olan tardigradlar kadar şöhretli olmasalar da, dayanıklılık ve hayatta kalma konusunda en az onlar kadar tuhaf ve sinir bozucu bir biyolojik arşive sahipler. rotiferler, mikroskobik boyutlarına bakıp aldanmamanız gereken, bakteri veya amip gibi tek hücreli basit yapılar değil; gayet sinir sistemi, kasları, sindirim borusu ve üreme organları olan çok hücreli, karmaşık küçük hayvanlardır. normalde tatlı sularda, nemli yosun yataklarında takılan bu canlıların, sibirya'nın acımasız permafrost tabakasının derinliklerinde, yani binlerce yıldır donmuş halde duran o doğal zaman kapsülünde başlarına gelenler, insanın yaşam ve ölüm arasındaki o rahat tanımlarını fena halde bozuyor.

her şey rus bilim insanlarının sibirya'daki alazeya nehri yakınlarında sondaj yapıp derinlerden bir permafrost örneği çıkarmasıyla başladı. yapılan karbon testleri, toprağın yaklaşık yirmi dört bin yaşında olduğunu gösteriyordu. buraya kadar her şey standart bir jeoloji araştırması gibiydi. ancak laboratuvar ortamında o buzlu toprak yavaşça ısıtılıp çözüldüğünde akıl almaz bir şey oldu; o binlerce yıllık donmuş çamurun içindeki mikroskobik rotiferler usulca kıpırdamaya, beslenmeye ve hiçbir şey olmamış gibi hayatlarına devam etmeye başladılar. elbette burada ruhani bir reenkarnasyon, spiritüel bir diriliş veya magazinsel bir "ölümden dönme" saçmalığı yok. bu hayvanlar yirmi dört bin yıl önce ölmemişti; sadece doğanın icat ettiği en tuhaf ve sınırları zorlayan hayatta kalma mekanizmalarından biri olan kriptobiyoz durumuna geçmişlerdi. çevresel şartlar yaşanamaz hale geldiğinde, bu canlılar metabolizmalarını neredeyse sıfıra indirip, biyokimyasal reaksiyonları durdurarak biyolojik saatlerinin fişini çekerler. bu eylem, insan gibi "şartlar kötü, uykuya yatayım da bin yıl sonra uyanırım" şeklinde bilinçli bir karar veya planlama değildir. ortada bir zihin veya irade yok; sadece kör, acımasız ve milyonlarca yıllık evrimin kusursuzlaştırdığı hücresel bir acil durum programı var.

normal şartlar altında donmak, hücreden yapılmış biyolojik bir organizma için tam anlamıyla korkunç bir sondur. biyolojinin en temel kurallarından biri işler: su donarken genleşir. bir hücrenin içindeki su donduğunda oluşan o sivri buz kristalleri, mikroskobik hançerler gibi davranarak hücre zarlarını paramparça eder, su dengesini geri dönülmez şekilde altüst eder ve yaşam için elzem olan proteinlerin yapısını bozar. ancak rotiferlerin hücrelerinde, buz kristallerinin bu yıkıcı etkisine karşı durabilen, hücresel bütünlüğü savunan ve dna hasarını onarabilen çok özel moleküler kalkanlar olduğu düşünülüyor. donmanın o mekanik tahribatını atlatıp hücre formlarını koruyabiliyorlar. işin daha da vurucu tarafı, bu mikroskobik hayvanlar laboratuvarda çözüldükten sonra sadece uyanıp etrafta gezinmekle yetinmediler. partenogenez yoluyla, yani tamamen eşeysiz bir şekilde kendi genetik kopyalarını üreterek çoğalmaya ve soylarını devam ettirmeye başladılar. düşünsenize, yirmi dört bin yıl boyunca sibirya buzullarının o zifiri karanlığında asılı kalıyorsunuz, sonra bir mikroskobun altında petri kabında ısınıp hayatınıza kaldığınız yerden, üstelik yeni kopyalarınızı yaratarak devam ediyorsunuz.

bu olayın insan zihninde yarattığı o sarsıcı boşluk duygusu tam olarak şurada düğümleniyor: o ufacık hayvan yirmi dört bin yıl önce toprağın içinde yavaş yavaş donup hayata ara verdiğinde, yeryüzünde ne mısır piramitleri vardı, ne göbeklitepe inşa edilmişti, ne de insanlık tarımı keşfetmişti. neanderthaller çoktan yeryüzünden silinmişti ama onların yok oluşu hâlâ insanlık tarihinin derin arka planında duracak kadar yakındı ve dünyada devasa mamutlar yürüyordu. o hayvan permafrostun içinde sessizce beklerken buzullar eridi, okyanus seviyeleri yükseldi, medeniyetler, imparatorluklar, krallıklar kurulup yıkıldı, dinler doğdu, diller yok oldu, dünya savaşları yapıldı, atom parçalandı ve insan aya gitti. ve o mikroskobik canlı, bütün bu devasa insanlık dramını, bütün o tarihi ve değişimi sadece hücrelerinin içinde, mutlak bir dondurulmuşluk halinde hiç hasar almadan atlattı.

biz insanlar hayatı doğmak ve ölmek arasında akan, asla durdurulamayan düz bir çizgi gibi görürüz. tarihi ise devasa çağlara, yıkımlara, zaferlere veya büyük felaketlere bölerek kendimize çok büyük anlamlar atfetmeyi severiz. oysa mikroskobik dünyaya inildiğinde bu çizgilerin ne kadar esnek, ne kadar kırılgan ve ne kadar bizim algımızla sınırlı olduğunu görürüz. rotiferin insanı sarsan ve kibrini yerle bir eden tarafı, buzun altında tam yirmi dört bin yıl boyunca ölmeden dayanabilmesi değildir. asıl sarsıcı olan, bizim medeniyet, insanlık, evrim ve o çok büyük harflerle yazdığımız "tarih" dediğimiz şeyin, bazı canlılar için sadece kendi hücrelerinin içine kapanıp sakince bekledikleri uzun, soğuk ve sessiz bir andan ibaret olabilmesidir.

kaynaklar:
current biology - a living bdelloid rotifer from 24,000-year-old arctic permafrost
cell press / current biology research coverage - bdelloid rotifer survives 24,000 years frozen in siberian permafrost
smithsonian magazine - microscopic animal revived after 24,000 years frozen in siberian permafrost
nature - ancient permafrost organisms / cryptobiosis coverage
scientific american - rotifer revived from permafrost
bbc - ancient rotifer / frozen survival coverage